و شهرت عالمگيرش در نكته سنجى ماهرانه و سخن پردازى شاهانه - تا آنجا كه در نسمة السحرش ، معلم ثانى شمرده - آوازهء علم و دانشش را تحت الشعاع گرفته و پردهء بر روى آن كشيده است . ما در اينجا به مقتضاى وظيفه از هر دو جنبه حق او را ادا خواهيم كرد .
پايهء علم و دانش
:
مقام بلندش در علوم دينى و مهارت و كاردانى و حتى شهرتش در مجامع مذهبى بدان پايه بود كه مكرر در مركز خلافت اسلامى آن روز يعنى بغداد ، سرپرستى امور حسبيه را عهده دار گشت . ( 1 ) اين سرپرستى ، خود منصبى از مناصب با شكوه علمى بود كه عهده دارى و توليت آن مخصوص پيشوايان دين و رهبران مذهب و اكابر ملت بوده و هم چنان كه ماوردى در « احكام سلطانيه » ص 224 ياد كرده ، « پايه و اساس مذهب بر آن استوار بوده و پيشوايان صدر اول مباشر اين خدمت دينى مىگشتهاند » .
حسبه يا امور حسبى
:
حسبه يا امور حسبيه ، عبارت از امر به معروف و نهى از منكر است كه به معناى وسيع آن از تمام جهات ، در ميان مردم عموما ، مورد اجرا قرار مىگرفته . از جمله كسانى كه در بغداد ، قبل از شاعر ما ابن الحجاج ، اين خدمت با شكوه دينى و علمى را عهده دار گشته ، فيلسوف بزرگ احمد بن طيب سرخسى ، صاحب تأليفات گرانبهاى علمى در فنون مختلف است كه در سال 283 هجرى مقتول شد ، و بعد از شاعر ما ، عهده دارى آن به فقيه شافعيه و پيشوايشان ابو سعيد حسن بن احمد اصطخرى واگذار شد كه در سال 328 دار فانى را وداع گفته است ، آن چنان كه در تاريخ ابن خلكان و مرآة الجنان يافعى و غير آن دو ياد شده .
هامش
( 1 ) رك : ابن خلكان ، تاريخ ابن كثير ، مرآة الجنان ، رياض العلماء ، دائرة المعارف اسلامى ، دائرهء وجدى ، اعلام زركلى .