زيرا او هر چه داشت بخشيد و اين يكنوع مجاهده اى است كه از يك نادار مشاهده شده است ، البداية و النهاية ج 8 ص 100 .
گفتارى در سخن دانى او
همانا تقدم و پيشى گرفتن سرور انصار و بزرگ آنها در دستورات و حقائق مذهبى و احاطهء عميق او به قرآن و سنت پيامبر و آشنائى او در تشخيص گفتارهاى مختلف و گوناگون و سخنان بيهوده و گزاف و آراء پست ، آرايش دادن و زينت بخشيدنش به آنچه مراتب سخن پرورى و سخنان بزرگ بدان نيازمند است كه عبارت باشد از دانش و علمى بسيار و ادبيّتى فراوان و خاطرى آسوده و مستقر در حين سخن گفتن و توانائى عرضه كردن مطالب با تقريرى زيبا و تحقيقى نيكو ، با منطقى رسا و بليغ و زبانى گويا و اطلاع بر طرز چيدن مقدمات استدلال و قياس براى مناظره و احتجاج و روشهاى صحيح محاورات ادبى همه و همه خود دليلى واضح و برهانى آشكارا بر بهره مندى فراوان و دارا بودن كامل او است از اين صفت و اين ويژگى عالى و دليل بر اين است كه او از ديگران سهم بيشترى برده و سخنرانى ماهر و خطيبى كامل بوده است گذشته از اينها كلمات و سخنان او كه قبلا ذكر شد و خطابهها و بيانات شور انگيزش كه بعدا ذكر مىشود هر يك شاهد صادقى است بر اينكه قيس تنها از پيش تازان و يكه سواران ميدان نبرد و شمشير زنان است بلكه از امراء سخن نيز به حساب مىآيد و سخنرانى زبر دست است .
او خطيب تواناى انصار و يگانه سخنور قبيله خزرج است كه زبان گوياى عترت طاهره و خاندان پاك پيامبر است ، او با زبان و شمشير در راه اسلام جهاد نمود ، در خطابه از سحبان وائل پيشى گرفته و در نطق و بيان از قسّ الايادى گوى سبقت ربوده و در راستگوئى از قطاة جلو افتاده و برترى يافته است ( 1 )
در تكميل اين بحث توجه شما ( خواننده عزيز ) را به سخن معاويه در روز صفين درباره او جلب مىكنيم : « همانا خطيب و سخنور انصار ( قيس بن سعد ) هر روز بخطبه
هامش
( 1 ) اين كلمه مثلى مشهور است : اصدق من قطاة .