در تفسير گفتهء خداى سبحان : وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ
خداى عز و جلّ فرمود :
« اوست آنكه برانگيخت در بين درس نخواندهها رسولى را از خودشان كه آيات خدا را بر آنان مىخواند و آنان را پاك مىسازد و كتاب و حكمتشان مىآموزد اگرچه قبلا در گمراهى آشكارى بودند و افراد ديگرى از ايشان كه به آنان نپيوستهاند و اوست خداى عزيز و حكيم » « 1 »
مسلم ، در صحيح خود از ابو هريره روايت كرده كه گفت : « ما حضور پيامبر ( ص ) بوديم كه سورهء مباركهء جمعه نازل شد و حضرت آن را تلاوت فرمود تا رسيد به آيه
« وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ »
مردى از او سئوال كرد ، يا رسول اللّه : اينان چه كسانى هستند كه هنوز بما نپيوستهاند ؟ حضرت پاسخ نفرمود : ابو هريره گفت : سلمان فارسى نيز در بين ما بود پيامبر ( ص ) دست مباركشان را بر سلمان نهاد و فرمود : بخدايى كه جانم در دست قدرت اوست اگر ايمان بستگى به كهكشانها داشته باشد مردانى از اينها ( طرفداران سلمان ) به آن دست خواهند يافت » .
در تفسير على بن ابراهيم ، ذيل آيهء
« وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ »
آمده است كه :
« و افراد ديگرى كه به آنها نپيوستهاند » يعنى كسانى كه بعد از آنان اسلام آوردهاند . و صاحب مجمع البيان آورده « آنان همهء افراد بعد از اصحاب هستند تا روز قيامت ، سپس گفته است كه آنان عجمها و كسانى كه به لغت عربى حرف نمىزنند مىباشند چون پيامبر ( ص ) به سوى هركسى كه وى را مشاهده كرده و كسانى كه بعدا مىآيند ، اعم از عرب و عجم برانگيخته و مبعوث شده است بنقل از سعيد بن جبير و نيز از امام باقر ( ع ) .
مطلق بودن كلمهء « و آخرين منهم » اقتضا دارد كه شامل همهء طبقات و نسلهاى بعدى از زمان پيامبر ( ص ) از عرب و غيرعرب مىشود ، امّا با مقايسهء كلمهء ( امّيين ) و ( آخرين ) بهتر است كه بگوئيم مراد از ( امّييّن ) اعراب و از ( آخرين ) افرادى از غيرعرب كه اسلام مىآورند باشد ، چنان كه بعضى روايات اهل بيت ( ع ) گوياى اين مطلب است و صاحب كشّاف نيز
هامش
( 1 ) - جمعه 2 - 3 .