در اصل عبارت شده است و شايد معناى المحجّة كه در عبارت آمده است محل اجتماع كاروانهاى حج ، در زمان امير مؤمنان ( ع ) و يا نام محلى باشد كه در آنجا درفشهاى هيئتها و نمايندگان ، براى ورود به اردوگاه وى و يا ملاقات با آن حضرت اجتماع مىكنند .
و عبارت « در آن روز بين شرق و غرب سه هزار هزار كشته مىشوند » يعنى سه ميليون نفر و اينكه كلمهء ( هزار ) را بين پرانتز گذارديم بدين جهت است كه آن كلمه ، در روايت ديگرى در بحار ج 52 ص 274 وارد شده بود ، و شايد هم آن كلمه از روايت افتاده باشد ، البته اين بدين معنى نيست كه قربانيان جنگ جهانى سه ميليون نفر خواهد بود ، بلكه اين تعداد ، كشتههاى آن روز و يا مقطع ديگرى خواهد بود و اين يك مرحله از مراحل جنگ و آخرين آنهاست و قبلا ذكر شد كه مجموع خسارتهاى جانى جنگ و مرض طاعون كه قبل از آن جنگ ، شيوع پيدا مىكند به دو سوم ساكنان جهان بالغ مىگردد . و در روايتى ديگر پنج هفتم جمعيت جهان ، چنان كه از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه فرمود :
« پيشاپيش قائم دو نوع مرگ وجود دارد يكى مرگ سرخ و ديگرى مرگ سفيد ، تا از هر هفت نفر 5 نفر از بين بروند » « 1 »
و در برخى از روايات ، نه دهم مردم آمده . . . ، البته گاهى اختلاف روايات ، به علت تفاوت منطقهها و يا علل ديگرى است امّا بهرحال خسارتهاى مسلمانان در اين جنگ ، اندك بوده و يا قابل ذكر نبوده است .
خلاصهء كلام اينكه :
روايات شريفه دلالت دارند كه ترس و وحشت ، اندكى قبل از ظهور و يا در سال ظهور آن حضرت ، جهان را فرامىگيرد و خسارتهاى سنگين و خورد كنندهاى بر مردم و بطور كلى بر غير مسلمانها وارد خواهد شد و اين را مىتوان به جنگ عمومى و وسائل پيشرفته و نابود كننده آن ، كه باعث ترس و وحشت همهء مردم مىشود ، تأويل و تفسير نمود ، چون اگر روش اين جنگ بنحو كلاسيك بود ، رعب و وحشت آن به اين اندازه كه روايات توصيف كردهاند فراگير نبود و يا دست كم يك قسمت و يا منطقههاى بيشترى وجود داشت كه مشمول اين ترس و وحشت و قتل و كشتار نمىگرديد .
هامش
( 1 ) - بحار ج 52 ص 207 .