اين آخرين توقيعى بود كه در زمان غيبت صغرى از حضرت امام زمان عليه السلام صادر گرديد و اين توقيع به مثابهء اعلام به ثمر رسيدن فعاليتهاى آن حضرت در غيبت صغرى است و اينكه اهداف مورد نظر از غيبت صغرى همه محقق شده و اين مرحله كه زمينه ساز غيبت كبرى بوده به پايان رسيده است . در زمان غيبت صغرى دلايل و بينات اثبات وجود و امامت آن حضرت و صحّت غيبت كبرى از خود آن حضرت به صورت مستقيم و يا از طريق سفيران و نايبان آن حضرت به صورت كافى و كامل ظاهر شده بود . و تمام اين بينات و دلايل به وسيلهء تعدادى از علماى سرشناس در همين دوران به رشتهء تحرير و تدوين در آمده بود « 1 » ، و براى امت اسلام و مؤمنان و شيعيان كيفيت انتفاع و بهره مندى مردم از وجود امام زمان عليه السلام در غيبت و همچنين كيفيت رسيدگى آن حضرت نسبت به كارها و زندگى مردم مسلمان از پشت پردههاى غيبت واضح و آشكار شده بود ، آن حضرت در زمان غيبت صغرى مردم را به رجوع به فقيهان در مسائل نوظهور و حوادث پيش آمده دستور داده و تصريح كرده بودند كه وجود آن حضرت امان اهل زمين مىباشد « 2 » .
آخرين نكتهاى كه سزاوار است به آن اشاره كنيم اين است كه با پايان غيبت صغرى نسلى از شيعه كه معاصر با زمان ظهور ائمه عليهم السلام بوده و به ديدن
هامش
( 1 ) . به عنوان مثال مىتوان به كتاب كافى تأليف شيخ كلينى رحمه الله كه از مهمترين منابع فرهنگ و ميراثاهل بيت عليهم السلام در زمينهء عقيدتى و فقهى مىباشد اشاره نمود كه تدوين اين كتاب در خلال غيبت صغرى به انجام رسيده است چرا كه شيخ كلينى رحمه الله در سال 329 هجرى قمرى از دنيا رفته كه همين سال ، سال وفات آخرين نايب خاص امام زمان عليه السلام ، شيخ سمرى مىباشد يعنى سال پايان غيبت صغرى .
( 2 ) . آن حضرت به اين مطلب در توقيعى كه در جواب سؤالات اسحاق بن يعقوب صادر فرمودند به اين مطلب تصريح نمودهاند ر . ك كمال الدين / 483 ، غيبت طوسى / 176 .