انفعال قرار گيرند تقديرشان رقم مىخورد ، و چون معلومات فوق ، اين مرحله را پشت سر نهاده به مرحلهء تنفيذ و امضاى حكم قطعى الهى بر پيدايش خارجى رسيدند تبديل به موجودات داراى جسمى مىشوند كه ما مىتوانيم آنها را با حواس خود درك و احساس نماييم موجوداتى كه داراى رنگ ، بو ، وزن و اندازهاند موجوداتى چون انسان ، جن ، پرندگان ، درندگان و . . . كه داراى حركت مىباشند و با حواس قابل درك هستند . پس تا زمانى كه به مرحلهء عينيت نرسيدهاند و هنوز در مراحل علم ، مشيت ، اراده و تقدير هستند ، خداوند متعال مىتواند از خلقت آنها صرفنظر كند و اين بداء است اما وقتى كه به مرحلهء عينيت در خارج رسيدند ديگر بدائى در كار نيست .
خداوند آنچه را بخواهد مىكند و با علم ازلى خود [ كه عين ذاتش نيز هست ] قبل از وجود اشيا به آنها دانا است و با مشيت و خواست خود صفات ، حدود و كيفيت ايجادشان را پيش از آشكار ساختن آنها در قالب عينيات خارجى شناخته ، همچنين با تقديرش از نظر زمانى ابتدا و انتهاى آنها را مشخص نموده ، و بهوسيلهء حكمش از نظر مكانى مردم را به جايگاهشان آگاه ساخته و با امضاى حكم علتها را توضيح داده و امور را روشن كرده است و اين تقدير و اندازهگيرى آن تواناى دانا است « 1 » .
آن حضرت همچنين فرمودهاند : به درستى كه خداوند را جز به آنچه كه خود خويشتن را به آن توصيف كرده است توصيف نتوان كرد ، و چگونه وصف توان كرد كسى را كه حواس از درك او ناتوان بوده ، و هم بشرى به ساحت فهمش راه نيابد و تصورات به كنه ذاتش راه نبرد و در ديدگان بشر جاى نگيرد ، با همهء نزديكى دور ، و با همهء دورى نزديك است ، چگونگى را پديد آورده اما چگونگى در او راه ندارد « 2 » .
هامش
( 1 ) . توحيد / 334 .
( 2 ) . تحف العقول : 357 .