هم نيست ، بلكه همهء خلايق عالم كه به وصف واحد عددى موصوف باشند در حقيقت و معنا واحد نيستند . پس انسان فقط در نام واحد است امّا در معنا واحد نيست ، و خداوند متعال از جميع جهات واحد است كه هيچ واحدى بهجز او در عالم وجود ندارد . واحدى كه از هرگونه اختلاف ، تفاوت ، زياده و نقصان مبرّاست . امّا انسان ، مخلوق ساختهشدهاى است كه از اجزاى مختلف و جواهر گوناگونى تركيب شده است . نهايتا اينكه با جمع شدن همهء اين اجزا به چيز واحدى تبديل گشته است .
به محضر آن حضرت عرضه داشتم : خداوند مرا فداى شما گرداند ، و همانگونه كه مشكل مرا حل نموديد خداوند نيز فرج و رحمت خود را بر شما نازل نمايد ، امّا در رابطه با اينكه فرموديد خداوند متعال لطيف و خبير است ، چنانكه « واحد » را براى من تفسير نموديد . اين دو كلمه را نيز براى من تفسير نماييد ، من مىدانم كه لطف خداوند غير از لطف بندگان است . امّا دوست مىدارم كه شما اين مطلب را براى من تشريح نماييد .
آن حضرت فرمودند :
اى فتح ، ما بدينجهت به خداوند متعال لطيف مىگوييم كه خالق چيزهاى لطيف است ، يا چون همهء اشيا را با لطافت تمام خلق نموده است و همچنين بهخاطر اينكه به تمام چيزهاى لطيف داناست . آيا تو - كه خداوند توفيقت دهد و تو را به راه راست مستقيم بدارد - اثر خلقت خدا را در گياهان لطيف و غيرلطيف و ساير مخلوقات لطيف نمىبينى ؟ خلقت حيوانات كوچكى همچون پشه و مگس و حيوانات كوچكتر از آنها كه به چشم درنمىآيند و بلكه از شدّت كوچكى نمىتوان نر آنها را از مادّه و نوزاد آنها را از بزرگ تشخيص و تميز داد .
هنگامى كه ما در همين حيوانات كوچك ، اين لطافت را مىبينيم و درمىيابيم كه خداوند متعال چگونه آنها را هدايت كرده كه در عين كوچكى داراى غريزهء جنسى و غريزهء فرار از مرگ [ كه دليل بر وجود قدرت درك و فهم لذّت و شهوت و مرگ و زندگى در آنان
أعلام الهداية ( پيشوايان هدايت ) ( فارسى ) — صفحة 326
مساهمون: منذر حكيم
ص٣٢٦