درگير با يكديگر بهوجود آمدند كه دولتهايى مانند سامانيان ، آل بويه ، آل حمدان ، غزنويان و بعد از اين عصر ، سلجوقيان نمونههايى از اين دولتها مىباشند « 1 » .
و اگرچه اين دولتهاى كوچك بهدليل رويكرد بعضى از اميرانشان به دانش و دانشمندان در پيشرفت تمدّن اسلامى تأثير داشتند ، امّا به اين دليل كه سبب شدند تا در وحدت دولت اسلامى بزرگ آن روزگار شكافى ايجاد شود نظام سياسى دولت عبّاسى را تضعيف نمودند .
البتّه گاه - جداى از در فشار قرار گرفتن مردم توسّط پادشاهان دولت عبّاسى - اين جدايى ولايات و تشكيل دولتهاى كوچك مستقل را به قرار دادن تركان در مناصب حسّاس دولتى و اعتماد بر آنها به عنوان نيروى بازدارنده عليه مخالفان دولت عبّاسى ، نيز نسبت دادهاند . چراكه كلّ سپاه دولت عبّاسى چه از نظر نيرو و چه از نظر فرماندهى از تركان تشكيلشده ، قبايل عرب و ديگر ملّيتها از آن مناصب دور نگه داشته شدند ، اين امرى بود كه كينه و دشمنى قوم عرب را بر ضدّ روش سياسى دولت عبّاسى برانگيخته ، در نتيجه به جدايى دولتهاى مختلف از اين حكومت انجاميد .
معتصم اوّلين خليفهء عبّاسى بود كه در امور حكومتى از تركان استفاده كرده ، مناصب دولتى را در اختيار آنان گذاشته ، ولايات اسلامى را به تيول آنان داد « 2 » .
متوكّل در برابر علويان و پيروان مكتب اهلبيت عليهم السّلام سياست زور و
هامش
( 1 ) . تاريخ الاسلام السّياسى / 3 / 1 با تغيير و تصرّف .
( 2 ) . تاريخ الاسلام السّياسى / 3 / 2 و ر . ك تاريخ طبرى / ج 7 ، مبحثى دربارهء ازدياد نفوذ تركان در عصر معتصم .