او را پيمودند و منش حكومتىاش را برگزيدند كه « محمد بن اشعث » كارگزار مغرب ، « صالح بن على » كارگزار مصر « خازم بن خزيمه » و « حميد بن قحطبه » از آن جمله بودند . « 1 »
ابو جعفر منصور افراد را از پا مىآويخت تا خراجى كه بر گردن دارند و براى آنان معين شده بود بپردازند . « 2 » برخى ديگر از مؤرخان او را غدار و نيرنگباز خواندهاند ، چرا كه بىترديد و تأمل خون مىريخت . . . و در كشتن و كيفر كردن بىمحابا بود . برخورد سفاكانه او با فرزندان على عليه السّلام سياهترين صفحات تاريخ عباسى را رقم زده است . « 3 »
« هادى » ديگر خليفه بنى عباس ، شراب مىخورد ، شيفتهء سرگرمىها و مجالس طرب ، جبارى ستمگر ، به شدت تندخو و سنگدل و قمارباز بود . « 4 »
از نظر تاريخنگاران هارون الرشيد ، در رفتار و منش تماما به منصور مىماند ، جز در يك مورد و آن اينكه منصور بسيار بخيل بود ، اما هارون بىحساب هزينه مىكرد و مىبخشيد . ديگر خلفاى عباسى نيز از همگنان خود بهتر نبوده و روزگار حكومت آنان نيز در عرصهء تحول و تغييرات مثبت ، پديدهء جديدى به خود نديد .
مىتوان تمام ويژگىها و صفات اخلاقى بنى عباس را در نامهء مأمون كه براى برادران خود در بغداد نوشت ، يافت . وى ، زمانى كه در مرو بود خطاب به برادران خود نوشت : « . . . تمام شما با خويش بازى مىكنيد ( خود را مىفريبيد ) و نادانى و حماقت ، عقل و تدبيرتان را تسخير كرده است . هريك از شما آوازه
هامش
( 1 ) . مروج الذهب 3 / 222 .
( 2 ) . المحاسن و المساوئ / 339 .
( 3 ) . مختصر تاريخ العرب و التمدن الاسلامى / 184 .
( 4 ) . تاريخ الخميس 2 / 331 .