درست روى آورده تفاوت ميان مكتب فكرى اهل حديث و اهل رأى آغاز شد ، دستهاى از بردگان كه عرب تبار نبودند به مكتب اهل رأى در كوفه تمايل پيدا نمودند كه ابو حنيفه در همان زمان اين مكتب را ضد مكتب اهل حديث در مدينه به حساب مىآورد .
تفكر اعتزال نيز به عنوان نتيجهء قهرى ناكامى حركتهاى فكرى ظهور كرده ، و اصل بن عطا در كوفه پرچم آن را برافراشت . اين ديدگاه را از يك منظر مىتوان به عنوان تعديل نظريهء خوارج كه چندان رواجى نيافته بود دانست آنجا كه خوارج مرتكب كبيره را كافر مىدانستند « 1 » و مرجئه ارتكاب كبيره را اصلا مضر به ايمان نمىدانستند « 2 » در اين بين « و اصل » بنيانگذار معتزله م . 131 ه نظر خود را در اين مسأله به اين صورت بيان كرد كه مرتكب كبيره مؤمن مطلق نيست بلكه او در منزلتى ميان دو منزلت جايگاه دارد يعنى او نه كافر است و نه مؤمن بلكه او فاسق است و به واسطهء فسقش مستحق آتش « 3 » .
اين تصوير مجملى از واقعيتهاى عصرى بود كه امام صادق عليه السّلام در مرحلهء رهبرى پدر بزرگوارش امام محمد باقر عليه السّلام در آن زندگى مىكرد .
نيازهاى عصر امام محمد باقر عليه السّلام
نقش امام محمد باقر عليه السّلام در زمانهء خود را مىتوان در سه خط اساسى خلاصه كرد :
1 . خط سياسى 2 . تكميل ساختار گروه صالحان 3 . تأسيس دانشگاه اهل بيت .
هامش
( 1 ) . الملل و النحل 1 / 158 .
( 2 ) . تاج العروس مادهء رجأ .
( 3 ) . آغانى 7 / 15 .