ميرزا محمّد خليلى مىنويسد : قسم به جان خودم كه اين شمارش استخوانهاى بدن دقيقا مطابق آن شمارهاى است كه دانشمندان علم تشريح در اين عصر در كتابهاى خود نوشتهاند . نه زيادتر و نه كمتر « 1 » .
امام صادق عليه السّلام چگونگى گردش خون در بدن را براى اوّلينبار در حديث خود به مفضّل بن عمر گفتهاند . از اين حديث برمىآيد كه امام صادق عليه السّلام بسيار جلوتر از « هاروى » كه بهعنوان كاشف گردش خون شناخته شده است بودهاند .
امام صادق عليه السّلام فرمودهاند :
اى مفضّل ، آيا فكر كردهاى كه خداوند چه تدبيرى براى رسيدن غذا به بدن انديشيده است ؟ غذا به معده مىرود . در معده هضم مىشود . مقدار منتخبى از آن غذا به سمت كبد رفته و در رگهاى ريزى كه در كبد است قرار مىگيرد . آن رگها غذا را براى كبد تصفيه مىكنند تا اينكه مبادا چيزى به كبد آمده باشد كه آن را بخراشد . چرا كه كبد بسيار لطيف بوده و تحمّل سفتى و سختى را ندارد . سپس كبد آن غذا را قبول كرده و به مدد تدبير الهى آن را در خون حل مىكند و آن خون را به تمام بدن مىفرستد ، البته به وسيلهء مجراهايى كه براى همين كار ساخته شده - مانند لولههايى كه براى آب تهيه مىشوند تا اينكه آب را در زمين به حركت درآورند - و همچنين بهوسيله همين خون آنچه از فضولات و چيزهاى زايد در اندام بدن وجود دارد به مكانهايى كه براى آنها اختصاص يافته است برده شده و در آنجا تفكيك مىشوند ؛ آن دسته كه از جنس صفراى تلخ هستند به زهره يا كيسهء صفرا رفته و آن بخش كه از نوع سودا است به طحال مىرود مايعات اضافى هم به مثانه ارسال مىگردد ، اى مفضل در تدبير و حكمتى كه در تركيب بدن به كار رفته تأمل كن ببين
هامش
( 1 ) . طبّ الامام الصّادق عليه السّلام / 3 .