مردم زندگى كنيد ؟ ! هريك از اصحاب على عليه السّلام در ميان هر قبيلهاى داخل مىشد ، او را امام جماعت ، مؤذّن و امانتدار خود مىكردند . بيماران مردم را عيادت كنيد ، در تشييع جنازههاى آنان حاضر شويد و در مساجدشان نماز بخوانيد . نگذاريد ديگران در هيچ كار خيرى از شما پيشى بگيرند كه به خدا سوگند شما به انجام اين كارها سزاوارتر از آنانيد » « 1 » .
2 . شرايط فكرى
پديدههاى فكرى و عقيدتى همچون زندقه ، غلوّ ، اعتزال ، جبر و شيوههاى جديدى كه در اثر ظهور اين پديدههاى فكرى در فهم رسالت الهى در عرصههاى فقه و تفسير حديث و تفسير قرآن در عصر امام صادق عليه السّلام به نقطهء اوج خود رسيده بود ، زاييده شرايطى كه امام عليه السّلام در آن مىزيسته نبوده ، و يكباره به وجود نيامده بود . بلكه وجود اين پديدههاى فكرى به خطّى كه امويان و قبل از آنها ، خلفايى كه از راه و روش اهل بيت عليهم السّلام دورى گزيده و در طول بيش از يك قرن ، راههاى ديگرى در پيش گرفته بودند ، بازگشت مىكند .
آنان تصويرى دروغين از دين به نسلها ارائه كردند كه جز وسيلهء توجيهى در دست حكّام نبوده كه به وسيلهء اين [ نسخهء جديد از ] اسلام ، به حمايت از سلطه و سيطرهء خود پرداخته و به فراخور سياستهايشان بر ضدّ مستضعفان ، از آن استفاده كنند . شرايط به گونهاى شد كه مردم فقط چهرهاى زشت و غير قابل تحمّل از دين مىديدند و پديدهء فكرى زندقه و بىدينى عكسالعمل چنين انحرافى بوده است . چرا كه پس از استفادهء ابزارى حاكمان از دين ، و به وجود
هامش
( 1 ) . اصول كافى 2 / 293 ، مشكاة الانوار 67 ، وسائل الشيعه 1 / 52 .