با بردگان اعمال مىكردند و در نهايت عملكرد امام عليه السّلام به چند نتيجه رسيد :
الف - بردگى يك حالت استثنايى است كه تعدادى از بندگان خدا اسير دست همچون خودى مىشوند و اگرچه اسلام آن را به دليل بعضى از شرايط كه با مطالعهء تاريخ اسلام روشن مىشود برقرار داشته است ، اما براى آزاد شدن بردگان راههاى متعددى قرار داده و به هربهانهاى اسباب آزادى آنان را فراهم كرده است و امام سجاد در درجهء اول موفق شد تا با اين كار خود جمع زيادى از بندگان خدا را كه در بند اسارت بودند آزاد نمايد و از هرشرايط و مناسبتى براى پياده كردن احكام اسلامى در جهت آزادى بردگان بهره جويد پس اولين هدف امام سجاد پياده كردن احكام اسلام بود كه به آن نايل گشت .
ب - بردگان آزادشدهء امام سجاد عليه السّلام خود نسلى از دانشآموختگان را تشكيل مىدادند كه در دانشگاه تربيتى آن حضرت و با بهترين كيفيت به دست خود ايشان پرورش يافته بودند ، آنان با آن حضرت زندگى لبريز از حقيقت ، شناخت ، راستى و اخلاص را تجربه كرده و عقايد و شرايع و اخلاق اسلامى را فراگرفته بودند .
اين گروه ، تمامى اينها را در دل نگاه داشته و اين آموزهها در ضمير خود آگاه يا ناخودآگاه آنان باقى مىماند و به نسلهاى بعد انتقال مىيافت اين فرايند موجب حفظ و بقاى اسلام ناب محمدى بود كه يكى از اهداف و مسئوليتهاى اهل بيت عليهم السّلام به شمار مىآمد .
شكى نيست كه اگر امام سجاد در صدد تأسيس مدرسهاى برمىآمد تا در آن شاگردانى را پرورش دهد حتما با مخالفت و كارشكنى حكومت يا حداقل با رقابت شديدى روبرو مىشد ، در حالىكه آن حضرت در اين دانشگاه پنهان آزاد بود و تحت پوشش خريدن و آزاد كردن برده كه در آن زمان آزاد و كارى
أعلام الهداية ( پيشوايان هدايت ) ( فارسى ) — صفحة 203
مساهمون: منذر حكيم
ص٢٠٣