2 . جهاد علمى ، اجتماعى و عملى
مهمترين هدف رهبران الهى تربيت و اصلاح جوامع بشرى براساس تعاليم الهى است و مصلح بايد براى پيمودن اين راه دشوار مراحل مختلف قوى يا ضعيفى را بگذراند :
1 . نسلى از مؤمنان را براساس تعاليم حقى كه رهآورد دين و اخلاق ارزشمند اسلامى است تربيت كند تا در اين راه ياروياور او باشند .
2 . با همهء بلندى مقامى كه دارد شخصا وارد جامعه شده و در ميان مردم حضور يابد و ضمن رساندن پيام خداوند متعال به مردم با آموزههاى دينى خود با طاغوتها و ستمگران رودررو شود .
3 . در برابر فسادى كه ستمگران در جامعه ترويج مىكنند و هدف از آن تضعيف نيروهاى جامعه ، خالى كردن آن از معنويات و دور كردن جامعه از فطرت سليمى كه متمايل به حق و نيكويى است به مقاومت بپردازد .
امام عليه السّلام در هركدام از اين سه عرصه فعاليت وسيعى داشت ، به نحوى كه عليرغم زندگى در زمانهاى كه تحت حكومت گردنكشان بنى اميّه و تسلط آن بر همهء مقدرات امت اسلام بوده و آن حكومت هرمخالفى را به بهانهء خروج از اسلام مهدور الدم مىخواند و به قتل مىرساند ، به حق در صدر سلسلهء مصلحان الهى جاى گرفته است .
مىتوان واضحترين فعاليت عملى آن حضرت را از چند رويكرد مورد بررسى قرار داد :