اين شهر جلوگيرى نمىكردند « 1 » .
ابو يوسف به يكى از مردم مدينه گفته است : اى اهل مدينه برخورد شما با غنا تعجبآور است كه همهء اقشار شما از شريف و پست از آن ابايى نداريد « 2 » ! ! .
آوردهاند كه چون عقيق آواز سر داده و نوازندگان شروع به نواختن مىكردند ، در مدينه هيچ مرد و زن جوان و پيرى نبود مگر اينكه به بيرون منزل توجه مىنمود تا صداى غنا را بشنود « 3 » .
آرى در تمدن آن روز مدينهء پيامبر كه يكى از شهرهاى عمدهء مملكت اسلامى به شمار مىرفت به صورت يكى از مراكز غنا و آموزشگاه برجستهاى براى تعليم كنيزكان آوازخوان درآمده بود « 4 » ، در حالىكه دين اسلام با لهو و هرزهگرايى مخالفت داشته و انسان مسلمان را براى آبادانى زندگى دنيا و آخرت به زندگى آميخته با كوشش و جديت ، اعمال نيكو ، پيشى گرفتن در خيرات ، صعود بر قلههاى كمال و استفاده بهينه از بر لحظات گرانبهاى زندگى و نگاهبانى از تباه شدن آنها فراخوانده است .
جوّ علمى دوران امام سجاد عليه السّلام نيز به تمام معنى فلج بود ، چراكه خط سياسى دولت اموى از آغاز بر خشكاندن ريشهء دانش ، دور كردن بيدارى و فرهنگ از زندگى مردم و درافكندن آنان در پرتگاه عميق نادانى تمركز يافته بود ، زيرا بروز بيدارى همگانى و پخش شدن دانش ميان مسلمانان تهديد كنندهء مصالح و موجب عدم پايندگى حكومت آنان بود ، حكومتى كه از زمان
هامش
( 1 ) . اغانى 8 / 224 .
( 2 ) . عقد الفريد 3 / 233 .
( 3 ) . عقد الفريد 3 / 245 .
( 4 ) . ر . ك : اغانى 2 / 226 ، 3 / 307 ، 4 / 222 ، 6 / 21 ، 7 / 316 و 332 ، 8 / 227 ، 10 / 57 و الشعر و الغناء فى المدينة و مكة / 250 .