سراسر گيتى علاقهء فراوان داشتند ، ولى شيوه و روش فتح و كشورگشايى حاكمان اشتباه و زيانآور بود و اهداف موردنظر را عملى نمىساخت . « 1 »
بههرحال ، تمام موارد يادشده كافى است كه بر صحّت شركت امام حسن و امام حسين عليه السّلام در جنگهاى گرگان و آفريقا ، هالهاى تيره از شك و ترديد ايجاد نمايد . افزون بر اين ، تعدادى از كتب تاريخى از شخصيتهاى زيادى كه در فتح آفريقا شركت داشتهاند نام برده ، ولى از امام حسن و امام حسين عليهما السّلام نامى به ميان نياوردهاند با اينكه اين دو بزرگوار از شخصيتهايى بهشمار مىآمدند كه در صورت شركت در چنين عرصهها ، سياست زمان خلفا با آب و تاب از آنان نام مىبرد .
ه - مؤيد اين مطلب اين است كه امام على عليه السّلام از ورود فرزندانش حسن و حسين در جنگ صفين و جمل جلوگيرى به عمل آورد ، وقتى آن حضرت ديد - امام حسن به سرعت آمادهء مبارزه شده ، فرمود :
اين جوان را به فرمان من نگاهداريد و از جنگيدن او جلوگيرى كنيد مبادا با شهادتش پشتم را بشكند كه دريغم مىآيد با مرگ اين دو جوان يعنى حسن و حسين نسل رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله قطع شود . « 2 »
اين سخنان زمانى از آن حضرت صادر مىشود كه از وجود فرزندان زيادى بهرهمند است . بنابراين ؛ چگونه آن حضرت به آن دو اجازه مىدهد به همراه فرماندهى اموى يا غير اموى به جنگ بپردازند در صورتى كه غير از آن دو ، فرزندى نداشت و يا اگر داشت تعدادشان اندك بود ؟ !
از كليهء مطالب ياد شده اطمينان مىيابيم كه نسبت شركت حسنين عليهما السّلام در جنگهاى آن زمان ، عارى از حقيقت و صحّت است .
هامش
( 1 ) . اين بحث نياز به تحقيق و بررسى بيشتر دارد كه از حوصلهء اين كتاب بيرون است .
( 2 ) . نهج البلاغه با شرح محمد عبده 2 / 212 ، تاريخ طبرى حوادث سال 37 4 / 44 .