به كام چهكسى خواهد انجاميد تا به همان سو گرايش يابند .
د - گروهى كه برخى تعصّبات قبيلهاى يا اقليمى آنان را بر مىآشفت .
ه - فرومايگانى كه در مواضع خود برپايه و اساسى ثابت ، پايبند نبودند .
و - مؤمنان وفادارى كه اقليتى نيكانديش را تشكيل مىدادند و ندايشان در جمع ديگر صداهاى مخالف و درگير با يكديگر نهان مىگشت و به جايى نمىرسيد .
بنابراين ، سپاه امام عليه السّلام از سلسله مجموعههايى تركيب يافته بود كه يك هدف را دنبال نمىكردند ، به همين دليل در معرض پراكندگى و فروپاشى قرار داشت و اندك حركتى در جهت تفرقه و جدايى ، مىتوانست هرگونه طرح و نقشهاى را بر باد دهد هرچند رهبر طراح آن در برترين پايه حكمت و تدبير قرار داشت و امام عليه السّلام اهميت وجود چنين حالتى را در تركيب سپاه خود كه عوامل تفرقه و جدايى را با خود داشت ، به خوبى احساس كرده بود .
سيد بن طاووس - رضوان الله تعالى عليه - در كتاب « الملاحم و الفتن » به سخنى كه از امام مجتبى عليه السّلام نقل شده اشاره كرده كه اين گفته حاكى از عدم اطمينان كامل امام عليه السّلام به سپاهيان خود مىباشد و از گوياترين سخنانى است كه حضرت در اين راستا آن را فاش ساخت ، آنگاه كه طى سخنانى سپاهيانش را در مدائن مخاطب قرار داد و فرمود :
آنگاه كه رهسپار جنگ صفين شده بوديد ، دينتان در برابر دنياتان قرار داشت ولى امروز دنياتان در مقابل دينتان قرار دارد ، شما دو نوع كشته داديد ، كشتههاى صفين كه بر آنها مىگرييد و كشتههاى نهروان كه درصدد انتقام خون آنها از ما برآمدهايد ، ساير مردم كه دست از يارى ما برداشتند و گريهكنندگان نيز دست به شورش زدند . « 1 »
هامش
( 1 ) . صلح امام حسن 70 .