مؤثر دانست :
1 . شكست درونى و ناكامى از دست يافتن به پيروزى ، با اين ويژگى كه نبردهاى امام عليه السّلام با خوارج به ظاهر مسلمان صورت مىگرفت ، ولى اينان قادر بر درك مبارزهء امام با متمرّدان نبودند و نتيجهء حكميّت براى آنان قابل تحمّل نبود در صورتى كه آنان خود ، امام عليه السّلام را به پذيرش حكميّت مجبور ساخته ولى در پى اصلاح مواضع انحرافى خود برنمىآمدند و كوشيدند اشتباهات و بار سنگين آن امور را به دوش طرف ديگر كه كسى جز امام على عليه السّلام نبود ، بيفكنند . « 1 »
2 . از آزادى انديشهاى كه امام عليه السّلام جهت افزايش آگاهى دينى مردم به وجود آورد ، بهرهبردارى كردند . روايت شده : هنگامى كه امام عليه السّلام در حال ايراد خطبه بود خوارج با ادعاى اينكه حكومت از آن خداست ، آن حضرت را مورد اعتراض قرار دادند و امام تنها با اين جمله بدانان پاسخ داد كه : « كلمة حق يراد بها باطل » و به آنان فرمود :
شما از سه ويژگى نزد ما برخورداريد ، شما را از نماز خواندن در مساجد باز نمىداريم و تا زمانى كه با ما اتحاد و همبستگى داريد سهميهء شما را از بيت المال خواهيم پرداخت و تا وقتى با ما نجنگيد ، آغازگر جنگ با شما نخواهيم بود . « 2 »
امام و عدم پذيرش نتيجهء حكميّت
زمانى كه خبر ماجراى حكميّت به امام عليه السّلام رسيد فوقالعاده متأثر شد و براى مردم به ايراد خطابه پرداخت و آنان را به اصلاح اشتباهى كه در آن
هامش
( 1 ) . تاريخ طبرى 4 / 53 - 58 .
( 2 ) . تاريخ طبرى 4 / 54 ، كامل ابن اثير 3 / 334 ، مستدرك وسائل الشيعه 2 / 254 .