خوار و بىمقدار ساخت ، آشفتگى اوضاع روم ، كمتر از آشفتگى اوضاع رقباى خود در فارس نبود و جزيرة العرب اوضاعى بهتر از آن دو نداشت و همه در لبهء گودالى از آتش قرار داشتند .
قرآن كريم بهگونهاى بسيار رسا و بليغ گوشهاى از زندگى اسفبار بشر را در آن دوران شرح داده ، چنانكه مهتر اهل بيت ، على بن ابى طالب عليه السّلام در تعدادى از خطبههاى خود از اوضاع دردناكى كه با آن همدوران بوده تصويرى ملموس ارائه داده است . از جمله در توصيف اوضاع جامعهاى كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلم در آن به رسالت مبعوث گرديد ، مىفرمايد :
هنگامى خداوند رسالت را بر عهدهء او گذارد كه مدتها از بعثت پيامبران پيشين سپرى شده بود و ملتها در خواب عميقى فرو رفته بودند ، فتنه و فساد ، جهان را فرا گرفته بود كارهاى خلاف ميان مردم گسترش يافته بود و آتش جنگ زبانه مىكشيد .
روشنايى از دنيا رخت بربسته بود و مكر و فريب ظاهر گشته بود . برگهاى درخت زندگى به زردى گراييده بود و از ثمرهء زندگى خبرى نبود . آب حيات انسان به زمين فرو رفته بود و نشانههاى هدايت فرسوده شده بود . پرچمهاى هلاكت و بدبختى آشكار شده بود ، دنيا با قيافهاى زشت به اهلش مىنگريست و با چهرهء درهمكشيده با علاقهمندانش روبرو بود . ميوهء آن درخت ، فتنه و طعامش مردار بود . در درون ، وحشت و اضطراب و در بيرون شمشير حكومت مىكرد . « 1 »
در اوضاعى چنين دشوار كه بشر آن را پشتسر مىگذاشت ، نور الهى درخشيد و بندگان خدا و ديار آنان را روشنايى بخشيد و به زندگى ارزشمند و
هامش
( 1 ) . « أرسله على حين فترة من الرسل و طول هجعة من الأمم و اعتزام من الفتن ، و انتشار من الأمور و تلظّ من الحروب ، و الدنيا كاسفة النور ، ظاهرة الغرور ، على حين اصفرار من ورقها ، و إياس من ثمرها ، و اغورار من مائها ، قد درست منار الهدى ، و ظهرت أعلام الردى ، فهى متجهّمة لأهلها ، عابسة فى وجه طالبها ، ثمرها الفتنة ، و طعامها الجيفه ، و شعارها الخوف ، و دثارها السيف » نهج البلاغه خطبهء ( 89 ) .