داشت ، رسيد .
رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم جهت چارهجويى براى اين كار ، با يارانش به مشورت نشست و درنهايت به اين نتيجه رسيدند كه با حفر خندقى ، گذرگاهاى مناطق باز و بدون مانع مدينه را سنگربندى و تقويت كنند . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم به اتفاق مسلمانان از شهر خارج شد تا در حفر آن خندق با مسلمانان شركت جويد و كار حفر را بين خود تقسيم كردند و حضرت با اين گفتهء خود آنان را تشويق به كار مىكرد : « زندگى واقعى ، زندگى آخرت است ، پروردگارا ! مهاجر و انصار را ببخشا . » « 1 »
البته با وجود تلاش و كوشش و شور و شوقى كه مسلمانان مخلص از خود ابراز داشتند ، نمىتوان نقش منافقان و آنانى كه از زير بار مسئوليّت شانه خالى كردند ، ناديده گرفت . « 2 »
نيروهاى مشركان با تعدادى بيش از ده هزار جنگجو ، مدينه را به محاصره درآوردند ؛ ولى خندق ، مانع ورود آنها به شهر گرديد . اين نيروها با مشاهدهء اين شيوهء دفاعى كه برايشان ناآشنا بود ، ترس و وحشت وجودشان را فرا گرفت . رسول گرامى صلّى اللّه عليه و إله و سلم به اتفاق سه هزار رزمنده از شهر خارج و در دامنهء كوه سلع اردو زد و جهت برابرى با موارد پيشبينى نشده وظائف و مسئوليتهاى افراد را مشخّص نمود .
اين احزاب ، نزديك به يك ماه همچنان مدينه را در محاصره داشته ، اما از ورود به آن عاجز و ناتوان بودند . عملكرد مسلمانان در اين راستا بسيار درخور تحسين بود . على بن ابى طالب عليه السّلام يگانه دلاورمرد اين عرصه ، بهشمار
هامش
( 1 ) . البدايه و النهايه ابن كثير 4 / 96 و مغازى 1 / 453 .
( 2 ) . آياتى از قرآن كريم نازل و از شيوهء ذلتپذيرى پرده برداشته و از مركزيت عمل به رهبرى رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم حمايت كرده است . احزاب / 12 - 20 .