مى برد صادر كرد وحاجى محمدخان را نايب الحكومه نمود . حاجى محمدخان بسيار زود توانست طرف توجه و محبت اهالى قرار گيرد و خود به حكومت فومن برسد . خانهاى كنونى فومن از بازماندگان او هستند . پسر او كاظم خان با يكى از دختران فتحعليشاه و يكى از دختران حسينعلى خان ازدواج كرد به طورى كه پسرهاى او از نسل هدايت خان هستند . پدر حاجى محمد خان آقا محسن وپدراو مردى به نام كاس آخونداست كه بعضى او را خلخالى مى خوانند وعده اى هم او را از نسل امير دباج اسحقى مى دانند .
من نوشته اى بريكى از صفحات سفيد شاهنامه اى قديمى ديدم كه در دوم ذيحجه 1211 هجرى ( 1797 ميلادى ) آقا محمد خان قاجار به وسيلهء دوتن از خدمتگاران خود به قتل رسيد و در 29 همين ماه اين خبر به گيلان رسيد و در چهارشنبه سوم محرم 1212 حسينقليخان و سليمان خان با بار وبنه سلطان مرحوم به رشت رسيدند . آقامحسن فومنى وآقاعلى شفتى در 226 محرم 1212 عازم رشت شدند و آنجا را به تصرف داماد آقاميرزا بابا دادند .
ده نشينان اين ناحيه مى گويند كه بعد از مرگ هدايت خان فرمان حكومت فومن به نام حاجى محسن خسمخى صادر گرديد . فرمان در بازار على آباد فومن در حضور مردم سرشناس وعد هاى از اهالى كه اجتماع كرده بودند خواند شد .
آقا محسن پدر حاجى محمدخان فرياد كشيد كه اين فرمان به نام من است . به او گفتند كه فرمان به نام حاجى محسن بوده است نه به نام آقا محسن . او جواب داد كه منظور همين آقا محسن است و بعد فرمان را گرفت و از آن تاريخ حاكم شد .
اكنون ذكر گرديد كه چگونه حاجى محمدخان به حكومت فومن رسيد وپسرش حاجى معصوم خان در آغاز سلطنت ناصر الدين شاه به حكومت منصوب شد . او در راه رشت به فومن به وسيلهء حسن خان از اعقاب هدايت خان كه در مبارزه كشته شد بازداشت گرديد . خواهر حسن خان زوجهء ناصرخان برادر حاجى
ولايات دارالمرز ايران ( گيلان ) ( فارسى ) — صفحة 211
مساهمون: ياسنت لويى رابينو
ص٢١١