و اتّساع عرصهء فتوّت و رزانت قدر و سجاحت خلق و اريحيّت طبع و خصايص كرم و محاسن شيم اين صدر فاضل مفضّل ، و اين خواجهء مقبول مقبّل ، عذر خواه روزگار و عيب پوش ايّام آمده است ، و اهل تمييز [ 1 ] در هواجر اين حرقت و ظهاير اين مشقّت در ظلّ ظليل او اكتنان ساختهاند ، و در حرز حريز و حصن حصين اهتمام او گريخته ، و يك حسنه از محاسن ذات او آنست كه در تواريخ و انساب و احوال امم و مواقف و مغازى ملوك عرب و عجم و شعب آن [ 2 ] علم خوضى تمام فرموده است و در اين فنّ متبحّر و ريّان گشته ، و بر تصاريف احداث واقف شده ، و راى او بممارست اين فنّ متانت يافته ، و بتجارب ايّام مرتاض شده و ضمير منير و خاطر عاطر او آيينهء روشن گشته ، كه عكس اسرار و غور افكار و عواقب امور و خواتيم اعمال چون شعلهء آفتاب پيش او واضح و لايح باشد ، قطعه :
اى فكرت تو مشكل امروز ديده دى * وى همّت تو حاصل امسال داده پار
قادر به حكم بر همه كس آسمان صفت * فايض بجود بر همه خلق آفتاب وار
در ابر گر [ 3 ] ز دست تو يك خاصيت نهند [ 4 ] * دست تهى برون ندمد [ 5 ] هرگز از چنار
و ديگر خصلتى از خصايل [ 6 ] حميده و خلال [ 7 ] پسنديدهء او آنست كه يك لمحة البصر از عمر او - كه امداد آن به امتداد روزگار متّصل باد - ضايع نماند و اگر چه معظم كار او [ 8 ] بحفظ مهمّات ملك و مصالح مسلمانان مصروف باشد چون لحظهاى فراغى يابد بمطالعت كتب و مجالست فضلا و مؤانست حكما و بحث از دقايق علم [ 9 ] و نكت حكمت و معرفت قوانين علوم اديان و ابدان استيناس جويد ، و ايّام و انفاس بدان مستغرق دارد ، و اگر دعوى كنم كه مقوّس چتر فلك بر چنين بزرگى [ 10 ] سايه نيفكنده است [ 11 ] و در ربع مسكون در مربع مسند وزارت چنو وزيرى ننشسته است [ 12 ] ، ببلاغات
هامش
[ 1 ] - لد ، چق : تميز
[ 2 ] - مب ، صو : اين
[ 3 ] - مب : گر در صبا
[ 4 ] - چت ، چق : نهد
[ 5 ] - چت ، چق : نجهد
[ 6 ] - مب ، صو : خصال
[ 7 ] - چت ، چق :
و خصائص
[ 8 ] - چت ، چق : معظم اوقات او
[ 9 ] - صو : مباحثهء دقايق علوم
[ 10 ] - چت ، چق : چنين صدرى
[ 11 ] - مب : نيوكند
[ 12 ] - مب : ننشست . چت ، چق :
چنان وزيرى ننشست .