و علمت انى ان اقاتل واحدا * اقتل و لا يضرر عدوى مشهدى
و شممت ريح الموت من تلقائهم * فى مأزق و الخيل لم تتبدد
فصددت عنهم و الاحبة فيهم * طمعا لهم بعقاب يوم مرصد
و قول حسان « ان كنت . . . فنجوت منجى الحارث بن هشام » اشاره به همين داستان است .
معنى ابيات اين است : خداى داند كه من جنگ را با ايشان ترك نكردم مگر اين كه پيروز شدند بر اسب من با اسبى سرخرنگ و خشمناك . و من دانستم كه هر گاه تنها با ايشان بجنگم كشته شوم و شهادت من به دشمن آسيبى نرساند . من از روبرو شدن با ايشان بوى مرگ را شنيدم در آوردگاه ، در حالى كه سواران پراكنده نشده بودند . پس از آنان رو - گردانيدم در حالى كه دوستان در ميان ايشان بودند ، و براى آنان عذاب روزى را كه در كمين ايشان است طمع داشتم . ابو هلال عسكرى گويد : اين ابيات نخستين اعتذاريه است دربارهء هزيمت كه از عرب روايت شده است . رك : صناعتين ابو هلال عسكرى ص 398 .
77 - ص 120 س 4 ، اذا نحن سرنا . . . - شعر از ابان بن عبده شاعر عرب است از قصيدهاى به مطلع :
اذا الدين اودى بالفساد فقل به * يدعنا و رأسا من معد نصاوه
رجوع شود به حماسهء ابو تمام ( نسخهء خطى متعلق به سازمان لغتنامهء دهخدا ص 108 ) .
78 - ص 123 س 2 ، الم تر ما اتاه . . . - رجوع شود به تعليقهء بعدى ( اشأم من طويس ) .
79 - ص 123 س 4 ، اشأم من طويس . . . - طويس به ضم اول و فتح دوم مصغر طاوس است و آن نام مردى بود ، چون بدى كرد او را طويس به تصغير گفتند . از شوخى و ظرافت او اين بود كه مىگفت : اى مردم مدينه ، مادام كه من در ميان شما هستم خروج دجال و دابه را متوقع نباشيد و هر گاه مردم ، شما در امان هستيد . مادرم مرا در شب وفات رسول خدا به دنيا آورد و در روز وفات ابو بكر مرا از شير بازگرفت ، و من در روز قتل عمر به حكم رسيدم و روز قتل عثمان زن گرفتم و روز قتل على ( ع ) داراى فرزندى شدم ! پس كيست كه مانند من باشد ؟ و همچنين اين شعر خود را مىخواند :
أنا عبد النعيم ، أنا طاوس الجحيم * و أنا أشأم من دب على ظهر الحطيم
انا حاء ثم لام ثم قاف حشوميم
رك : مجمع الامثال و فتح الوهبى ج 1 ص 215 و 216 . در كتاب اخير شعر چنين آمده :
اننى ابو النعيم ، انا طاوس الجحيم * انا اشأم من تمشى على وجه الحطيم
80 - ص 126 س 6 ، لا يغرنك . . . - اين بيت در متن تاريخ عتبى نيست . رك : فتح الوهبى ج 1 ص 218