محمّد صلّى اللّه عليه و آله آقاى اوّلين و آخرين است . و در مرتبهء دوم به اين معنى است كه شهادت مىدهم ، هيچ كس جز به خداى واحد قهّار بىنياز به كسى نيازمند نيست و اوست كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله را چون چراغى روشن به سوى مردم فرستاد ، تا آنها را بشارت دهد و بترساند و با اذن خدا به سوى او دعوت كند . پس هركس او را انكار كند و ايمان نياورد ، خداوند او را براى هميشه وارد جهنّم مىكند و تا ابد او را رها نسازد .
حىّ على الصّلوة « 1 »
يعنى بشتابيد به سوى بهترين كارهايتان و دعوت پروردگارتان و بشتابيد به سوى مغفرت پروردگارتان و خاموشكردن آتشى كه خود افروختهايد و آزادكردن گردنهايتان كه خود به بند كشيدهايد ؛ تا خدا بديهاى شما را بپوشاند و گناهانتان را ببخشايد و بديهايتان را به نيكى بدل كند كه او سلطانى بزرگوار است كه بخششى بس بزرگ دارد و به ما مسلمانان رخصت داده است ، تا به خدمتش برسيم و در مقابلش بايستيم .
در مرتبهء دوم به اين معنى است كه برخيزيد با پروردگار خود مناجات كنيد و حاجات خويش را به او عرضه نماييد و با كلامش به او توسّل جوييد و از كلامش شفاعت طلبيد و فراوان يادش كنيد و در طاعت و ركوع و سجود و فروتنى و خضوع براى او بكوشيد و حوائج خويش به سوى او بريد كه به ما اين رخصت داده شده است .
حىّ على الفلاح
يعنى به سوى بقايى كه فنا ندارد و نجاتى كه هلاك در آن نيست ، روى آوريد . به سوى حياتى كه مرگ به دنبال ندارد و انسى كه وحشتى در آن نيست و نورى كه ظلمتى با آن نيست و گشايشى كه ضيقى با آن نيست و شادمانى و بهجتى كه هرگز منقطع نشود و بىنيازيى كه نيازى با آن نيست و سلامتى كه مرض همراهش نيست و عزّتى كه ذلّت ندارد و قوّتى كه ضعف همراهش نيست و كرامت و احترامى كه
هامش
( 1 ) . شهادت به ولايت امير الحسن على عليه السّلام جزء اذان نيست و به همين سبب مطرح نشده است .