بىحقيقت گويند و بنا بر معناى دوّم مقصود از اين عبارت اينست كه اسلام عذر ظاهريست در دنيا ، و با داشتن آن احكام مسلمين ، بر او جارى مىشود ، اگر چه در آخرت سودى ندهد ، و عروه ، دلو و كوزه و دستگيره آنست ، گاهى اسلام را تشبيه فرموده بدستگيره ريسمان ، در پيشرفت بسوى درجات كمال ، و نجات از پرتگاههاى سرگردانى و گمراهى چنانچه خداوند ميفرمايد : ( برشته محكم و استوارى چنگ زده كه هرگز نخواهد گسست ) « 1 » و گاهى آن را به حبل محكمى كه با چنگ زدن به آن ، بسوى درجات مقرّبين صعود مىكند تشبيه فرموده ، و حبل هم بريسمان و هم به پيمان ، و هم به عهد ، و هم به امام گفته مىشود و تمام اين معانى با اين روايت مناسب است ، و بقولى اسلام را تشبيه بدستگيره نموده زيرا هر كس مثلا دستگيره كوزه را بگيرد ، تمام آن را مالك مىشود همچنين هر كس باسلام چنگ زند بر تمام خوبيها تسلّط يابد .
( و برهانا لمن تكلّم به )
برهان ، حجت و دليل است ، يعنى اگر انسان به اصول و قواعد اسلام احاطه پيدا كند ، برهانهاى روشنى بر رد منكرين آن بدست آورد ، زيرا احاطه كامل بر اسلام پيدا نشود مگر بدانستن كتاب و سنّت و برهان هر چيزى در آن دوست ،
( و نورا لمن استضاء به )
اسلام را بنور تشبيه فرمود ، چون بوسيله اسلام براههاى نجات راه مىيابد ، و با ذكر استضائه ترشيح نموده « 2 »
( و شاهدا لمن خاصم به )
زيرا چون دليلهاى محكمى دارد ، هر كس با آن مبارزه كند حقانيت او را گواهى مينمايد
( و فلجا لمن حاجّ به )
فلج بفتح فاء همچون افلاح پيروزى و رستگاريست و اسم مصدرش بضمّ فاء است ، و محاجّه غلبه يافتن با دليل است
( و علما لمن وعاه )
يعنى اسلام وسيله بدست آمدن
هامش
( 1 ) سورهء بقره آيه 256 .
( 2 ) ترشيح از اصطلاحات علم بيانست ، يعنى اثبات يكى از لوازم مشبه به براى مشبه در اينجا اسلام را به چراغ تشبيه فرموده و نور را كه از لوازم چراغ است براى اسلام ثابت نموده است .