همچنين ترتيب آثار بر حكم حاكم و ثبوت حق به آن و همچنين هلال و غير آنها از موارد حكم ، با وجود شرط مذكور ، واجب است . و ظاهر آن است كه قسم دادن قاضى ، به واسطه بلندگو يا تلفن كسى را كه بر او قسم است و قسم او از پشت آنها با شرط مذكور ، جايز باشد . و ظاهر آن است كه اين حكم در ساير مواردى كه حكم در آنها بر انشا يا اخبار ، مترتب مىباشد جريان دارد ، مانند قذف و لعان و غيبت و تهمت و فحش و بقيه چيزهايى كه موضوع براى حكم مىباشد ، به شرطى كه معلوم باشد كه متكلم فلان كس است يا بيّنه بر آن قائم شود .
مسأله 11 - آيا احكام و آثار ، بر اقارير و غير آنها در صورتى كه در ضبط صوتها ، ضبط باشد ، مترتب مىشود ؟ بدون شبهه آثار بر آنچه كه در ضبط صوتها است مترتب نمىشود ؛ پس پخش آنچه كه در ضبط صوت است اقرار و همچنين شهادت و قذف و همچنين حكم و غير آنها ، نمىباشد . ليكن اگر بداند به اينكه آنچه كه در ضبط صوت ضبط شده ، اقرارى است كه از فلان كس ضبط شده ، از باب حكايت از اقرار او به اقرارش اخذ مىشود ، نه از باب اينكه خودش اقرار است و از باب كشف از شهادت بيّنه و حكم حاكم و قذف قاذف . و همچنين در صورتى كه معلوم باشد آنچه كه ضبط شده حقيقتاً از واقع ضبط و ثبت شده است . و با احتمال اينكه اين صدا مشابه آن چيزى است كه به او نسبت داده شده ، اثرى بر آن مترتب نمىشود ، نه بر آنچه كه از ضبط صوتها پخش مىشود و نه بر آنچه كه بدون واسطه ، به طور مستقيم پخش مىگردد .
و از جملهء آنها مسائل نماز و روزه و غير آنها است
مسأله 1 - نماز در هواپيماها با رعايت رو به قبله بودن جايز است . و اگر در حال رو به قبله بودن ، داخل نماز شود پس هواپيما به راست يا چپ انحراف پيدا كند پس اگر نمازگزار بعد از سكوت از قرائت و ذكر ، به طرف قبله برگردد نمازش صحيح است ، اگر چه گرديدن او به طور تدريجى منتهى به اين شود كه مقابل طرف اول قرار بگيرد ؛ و اما اگر پشت به قبله نمايد سپس برگردد ، نمازش باطل است . پس اگر در هواپيمايى كه بر مكه يا كعبه مكرمه مىگذرد نماز بخواند باطل است ؛ زيرا حفظ رو به قبله بودن ممكن نيست . و