بيرون آوردن آن با وسيلهاى كه تعذيب بيشتر دارد ، جايز نمىباشد . و كندن با دست در صورتى كه جانى ، آن را با دستش كنده باشد يا كندن با دست آسانتر باشد جايز مىباشد . و بهتر است كه مجنى عليه مراعات آسانى را بنمايد ؛ اگر چه براى او مماثله جايز مىباشد . و اگر تجاوز كند و به وسيلهء چيزى كه موجب تعذيب است و از آنچه كه جانى به او انجام داده ، سختتر است قصاص نمايد والى حق دارد او را تعزير كند و چيزى بر او نيست . و اگر به مقدارى تجاوز كند كه موجب قصاص شود ، از او قصاص مىشود و اگر به مقدارى كه موجب ارش يا ديه باشد تجاوز كند ، از او ديه يا ارش گرفته مىشود .
مسأله 15 - اگر جرح ، همهء عضو جانى را بگيرد با اينكه در مجنى عليه - به جهت اينكه مثلًا سرش بزرگ باشد - كمتر باشد ، مثل اينكه سر جانى يك وجب و سر مجنى عليه دو وجب باشد و بر او يك وجب جنايت كند ، يك وجب قصاص گرفته مىشود اگر چه تمام سر او را بگيرد . و اگر جراحت زايد بر عضو باشد مثل اينكه در همين فرض دو وجب بر او جنايت نمايد از عضوى به عضو ديگر تجاوز نمىشود ، بنا بر اين از گردن يا صورت قصاص گرفته نمىشود ، بلكه در فرض مسأله به اندازهء يك وجب قصاص مىگيرد و براى بقيه ديه به نسبت مساحت در صورتى كه براى عضو ، ديهاى تعيين شده باشد گرفته مىشود و گرنه ارش با حكومت تعيين مىشود . و همچنين تكميل ناقص با جاى ديگرى از عضو جايز نمىباشد . و اگر برعكس عضو مجنى عليه كوچك باشد پس به اندازهء يك وجب بر او جنايت كند و آن تمام سرش را مثلًا بگيرد ، در قصاص نبايد جراحت تمام سر جانى را بگيرد ، بلكه به اندازهء يك وجب قصاص مىكند اگر چه يك وجب ، نصف مساحت سر او باشد .
مسأله 16 - اگر بر تمام سر او جراحت موضحه وارد كند ؛ به اينكه پوست و گوشت تمام سر او را بكند ، پس براى مجنى عليه همان كندن تمام پوست و گوشت سر ثابت است ، در صورتى كه سر آنها در مساحت مساوى باشد . و اختيار دارد از هر طرف كه بخواهد ابتدا نمايد . و همچنين است اگر سر مجنى عليه ، بزرگتر باشد ، ليكن در مقدار زيادى ، به تقسيط بر مساحت زخم موضحه ، براى او غرامت مىباشد . و اگر كوچكتر باشد به اندازه مساحت جنايت او ، از جانى قصاص مىگيرد و پوست تمام سر او ، كنده نمىشود . و اگر
تحرير الوسيله ( فارسى ) — صفحة 578
مساهمون: السيد الخميني
ص٥٧٨