بودن مانع اقامه نمايد ، پس رد شود سپس بعد از زوال مانع ، آن را اعاده نمايد . و ( در مانع ) بين فسق و كفر كه ظاهر هستند و غير آنها فرقى نيست .
مسأله 8 - اگر مثلًا اقرار را بشنود ، شاهد مىشود ، اگر چه مشهود له يا مشهود عليه ، از او تقاضا ننمايد ؛ پس شاهد بودن او ، بر اشهاد ( شاهد قرار دادن ) و تقاضا ، توقف ندارد .
بنا بر اين ، در اين صورت اگر گرفتن حق ، بر شهادت او متوقف نباشد بين شهادت و سكوت ، مخيّر است و اگر متوقف بر آن باشد شهادت به حق بر او واجب است . و همچنين است اگر بشنود كه دو نفر عقدى مانند بيع و مثل آن را واقع مىسازند ، يا غصب يا جنايتى را مشاهده نمايد . و اگر هر دو غريم يا يكى از آنها به او بگويند : شاهد بر ما نباش ، پس چيزى را بشنود كه موجب حكم باشد پس در همهء اين موارد شاهد مىشود .
مسأله 9 - كسى كه مشهور به فسق است اگر براى اينكه شهادتش قبول شود توبه نمايد ، شهادتش قبول نمىشود تا اينكه معلوم شود كه او استمرار بر صلاح دارد و ملكهاى كه از گناه بازمىدارد تحقق يافته . و همچنين است حال در هر مرتكب كبيره ، بلكه صغيره .
پس معيار قبول شهادت ، عدالت است كه به واسطهء ظهور صلاح ، احراز شده است ؛ پس اگر توبه كند و از او صلاح ظاهر شود حكم به عدالت او مىشود و شهادتش قبول مىگردد .
آنچه كه به آن ، شاهد ، شاهد مىشود
مسأله 1 - ملاك در آن ، علم قطعى و يقين است . بنا بر اين آيا واجب است كه علم - در جايى كه ممكن است - مستند به حواس ظاهرى باشد مانند ديدن در ديدنىها و شنيدن در شنيدنىها و چشيدن در چشيدنىها و به همين صورت ؛ پس اگر علم قطعى به چيزى - از غير مبادى حسّى حتى در ديدنىها - از شنيدنى كه مفيد علم قطعى است پيدا شود ، شهادت جايز نيست ، يا علم قطعى با هر سببى باشد كفايت مىكند مانند علمى كه از تواتر و شهرت پيدا مىشود ؟ دو وجه است ، اشبه دومى است . البته جواز شهادت در جايى كه علم از امور غير عادى مانند جفر و رمل حاصل شود مشكل است ؛ اگر چه براى خود عالم حجت است .