اهواز ، و ماه « 1 » و مهر جانفذق « 2 » ، و بعضى از كرمان ، و از زمينهاىء جزيره « 3 » :
حرّان « 4 » [ و ] نصيبين « 5 » ، و بسيارى ديگر از شهرها فتح كرد . « 6 »
هامش
( 1 ) . به گفته ياقوت حموى در « معجم البلدان : 5 / 49 » در ايران كهن چندين شهر بوده است كه به نام آنها ماه افزوده بوده است ، همچون : ماه دينار ، ماه نهاوند ، ماه بهراذان ، ماه شهرياران ، ماه بسطام ، ماه كران ، ماه سكان ، ماه هروم و جز اينها ، و به گفته او چون ايرانيان ماه را يكى از علل باريدن باران ، و تاثير گذار در رشد كشاورزى مىدانستند ، از اين رو نام ماه را پيشوند مناطق و شهرهاى حاصلخيز مىگذاشتند . و گفته تاريخ قم احتمالا اشاره به شهرهاى نهاوند و دينور باشد . ليكن به گفته دكتر پرويز اذكائى « همدان نامه : 5 » نام ( ماه ) برگرفته از نام ( ماد ) است ، كه در اوائل عهد ساسانى ماد قديم به چهار ايالت تقسيم شد ، و سرزمين ( ماه ) يا ( ماد ) يكى از چهار ايالت بود ، كه از دو ناحيه ادارى جداگانه به نامهاى ( ماه دينور ) و ( ماه نهاوند ) كه در صدر اسلام به نام ( ماه الكوفة ) و ( ماه البصرة ) شهرت يافت تشكيل شده بود ، و پس از اسلام بر سرزمين ( ماد ) يا ( ماه ) نام بلاد جبال يا جبل ( كوهستان ) اطلاق شد .
( 2 ) . مهر جان قذق : در نسخهء اصل و ديگر نسخهها ( مهرجانفذق ) ضبط شده است به گفته ياقوت حموى در « معجم البلدان : 5 / 233 » اين نام از تركيب سه نام ( مهر ) به معناى آفتاب و دوستى و محبت ، و ( جان ) به معناى روح و نفس ، و ( قذق ) كه ظاهرا نام شخصى است تشكيل شده . و شهر بزرگ و آبادانى است در منطقه جبال ( بخش كوهستانى غرب ايران ، در جنوب جاده ميان حلوان و همدان ) ، امروزه اثرى از اين شهر نمىباشد .
( 3 ) . جغرافىدانان مسلمان ، سرزمينهاى واقع ميان دو رودخانه دجله و فرات ، كه بخشهاى بزرگى از شمال و غرب عراق ، و شمال و غرب سوريه كنونى ، و قسمتهايى از جنوب تركيه امروزى ( مناطق ديار بكر ) را شامل مىشده را جزيرهء مىگفتند ، مهمترين شهرهاى اين سرزمين موصل ، حران ، رها ، رقه ، نصيبن ، سنجار ، ماردين ، آمد ، موصل بوده است ، كه برخى از اين شهرها همچنان پابرجا مىباشند . نگاه كنيد به : « معجم البلدان : 2 / 135 » .
( 4 ) . حرّان : يكى از شهرهاى كشور سورياى كنونى ، كه از پيشينه تاريخى كهنى برخوردار است ، و در تقسيمبنديهاى جغرافيايى كهن اسلامى ، جزئى از سرزمين جزيرهء بشمار مىرفته ، حرّان در صدر اسلام شهر مهم و مشهورى بوده ، كه در ميان شهرهاى رها و رقّه ، و در مسير جاده موصل - شام - بلاد روم واقع بوده است . نگاه كنيد به : « معجم البلدان : 2 / 235 » .
( 5 ) . در نسخهء اصل و ديگر نسخهها : حران و از زمينهاى جزيره نصيبين .
( 6 ) . در نسخهء اصل و ديگر نسخهها در چيدن و ترتيب نام اين شهرها آشفتگى وجود داشت ، و برخى از شهرهاى بلاد فارس جزء جزيرهء و بالعكس آمده بود ، كه در اين تحقيق و چاپ ترتيب جغرافيايى آن رعايت شده است .