و فرمودهء او :
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ
- و آنگاه كه ابراهيم را پروردگارش به كلماتى آزمود » « 17 » و فرمودهء او :
وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ
- و اگر خدا مىخواست خود از كافران انتقام مىكشيد ( و همه را بىزحمت جنگيدن شما هلاك مىكرد ) ولى ( چنين كرد ) تا بعضى از شما را به بعضى ديگر بيازمايد » « 18 » ( 1 ) و هر چه در قرآن به لفظ « بلوى » آمده كه شرحش در آغاز داده شد همه به معنى آزمايش و امثال آن در قرآن بسيار است . و اينها اثبات آزمايش و « بلوى » است . به واقع خداى عزّ و جلّ مردم را بيهوده نيافريده و آنها را سر خود رها نكرده و حكمت خود را بازيچه نشان نداده و اين حقيقت را بدين گفتهء خود بيان فرموده كه :
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً
- آيا چنين پنداشتيد كه شما را بيهوده آفريديم ؟ » « 19 » پس اگر كسى بگويد : مگر خدا سرنوشت بندگان را نمىداند كه آنها را آزمايش مىكند ؟ گوييم ، چرا حتى پيش از آنكه كارى كنند مىداند چه خواهند كرد و اين بيان اوست كه فرمايد :
وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ
- اگر بازگردانده مىشدند ، بىشك به همانچه از آن نهى شده بودند ، برمىگشتند » « 20 » ( امّا ) به راستى ، آنها را بيازمايد تا عدل خود را بدانها بنماياند ، و آنان را جز با حجّت و پس از كار ( بدى ) كه كنند عذاب نفرمايد و از اين معنى چنين خبر داده است كه :
وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا
- و اگر آنان را پيش از آن ( آيات بيّنات ) به عذابى نابود مىساختيم بىشك مىگفتند كه پروردگارا چرا پيامبرى به سوى ما نفرستادى ؟
. . . » « 21 » و فرمودهء اوست :
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
- و ما عذابى در كار نمىآوريم مگر آنكه پيش از آن پيامبرى برانگيخته باشيم » « 22 » و فرموده اوست :
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ
- پيامبرانى را ( فرستاد ) كه مژده دهندگان و بيم دهندگانند » « 23 » پس آزمايش به وسيلهء توانى است كه خدا به بندهء خود داده است و اين است اعتقاد به ( حالتى ) ميان جبر و تفويض . و قرآن به همين گوياست و اخبار رسيده از امامان كه از خاندان پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله هستند بر همين جارى است .
( 2 ) پس اگر گويند : دليل اين گفتهء خدا و امثال آن چيست كه :
يَهْدِي مَنْ يَشاءُ *
و
يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ *
- هر كه را خواهد هدايت كند و هر كه را خواهد گمراه سازد » « 24 » ( به پاسخ چنين ) گفته شود :
روند تمام اين آيات بر دو معنى است : يكى اين كه به قصد آگاه ساختن از قدرت اوست ، يعنى
هامش
( 17 ) البقرة ، 124
( 18 ) محمد ص ، 4
( 19 ) المؤمنون ، 115
( 20 ) الانعام ، 28
( 21 ) طه ، 134
( 22 ) الاسراء ، 16
( 23 ) النساء ، 165
( 24 ) مفهوم بسيارى از آيات مانند : آيه 8 از سورهء فاطر و 31 از سورهء المدثّر . - م .