فرمايد :
وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً
- پروردگارت بر كسى ستم نكند » « 8 » و فرموده :
ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
- اين ( نتيجهء ) همان اعمال ( زشتى ) است كه خود به دست خويش از پيش فرستادى و خدا هرگز بر بندگانش ستمگر نباشد » « 9 » و فرموده :
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
- به راستى خدا هرگز به هيچ كس ستم نمىكند ولى مردم خود در حقّ خويش ستم مىكنند » « 10 » با آيات بسيارى كه در اين باره ياد شده است . پس هر كس پندارد كه به نافرمانيها مجبور شده گناه خود را به خدا باز گردانده و او را در مجازات خود ستمكار دانسته و هر كه خدا را ستمكار داند قرآنش را دروغ شمرده و هر كه قرآنش را دروغ شمارد به اجماع امّت مسلمان دچار كفر شده است ، ( 1 ) و مثلش به كسى ماند كه بندهاى زرخريد دارد كه ، هيچ اختياريش نيست و مالك چيزى از كالاى دنيا نيست و مالكش نيز اين را مىداند و با آگاهى از حالش به او فرمان مىدهد كه به بازار رود و چيز مورد نيازى را بياورد و بهاى آن را هم در اختيارش نمىگذارد و حال آنكه مالك مىداند بر اين جنس نگهبانى گماشتهاند كه هيچ كس نمىتواند در آن طمع كند و آن را بدون پرداخت بهاى رضايت بخشى بگيرد و مالك اين بنده هم خود را اهل عدل و انصاف و حكمت دانى و دور از ستم مىخواند ، و بندهء خود را تهديد كرده كه اگر كالاى مورد نياز را نياورد او را كيفر دهد ، با آنكه مىداند نگهبان آن كالا مانع او خواهد شد و مىداند كه بنده بهاى آن را ندارد و خود نيز بهايى به او نداده ، چون بنده به بازار رفت كه آن كالا را كه مالكش وى را به دنبال آن فرستاده بياورد ديد كه كسى مانع بردن كالاست و به طريقى جز خريدارى ممكن نيست و بنده هم بهايى ندارد كه بپردازد و نوميد و با دو دست تهى نزد مالكش بر مىگردد و مالكش بدين سبب بر او خشم مىگيرد و او را كيفر مىدهد . آيا ، در حالى كه خود مىداند آن بنده مالك چيزى از كالاى دنيا نيست و خود نيز بهاى كالاى مورد نياز را به او نداده ، عدل و حكم او ايجاب نمىكند كه وى را كيفر ندهد ؟ پس اگر او را مجازات كند به ستمگرى كيفرش داده و به او تعدّى كرده و عدل و حكمت و انصافى را هم كه خود را بدانها متّصف كرده بود ابطال كرده است . و اگر آن بنده را كيفر نكند تهديد خود را نسبت به او دروغين داشته و به دروغ تهديدش كرده و دروغ و ستم هر دو عدل و حكمت را نفى مىكنند . ( 2 ) خداوند به مراتبى بس و الا ، برتر از آنچه اينان مىگويند قرار دارد . پس هر كه معتقد به جبر يا آنچه به جبر منجرّ مىشود باشد در واقع خدا را ستمگر دانسته و نسبت جور و تجاوز به او داده زيرا ( گويد خداوند ) بر كسى كه خود به زور وادار به گناهش كرده كيفر را واجب ساخته است . و هر كه پندارد خدا بندگان را مجبور كرده به قياس گفتهء خود ايجاب كرده كه بايد خدا كيفر را از
هامش
( 8 ) الكهف ، 49
( 9 ) الحج ، 10
( 10 ) يونس ، 44