شناخت آن برآيند و قرآن نيز بر درستى آن گوياست و آيات استوار پيامبرش هم بر آن گواهند زيرا پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله در گفتههاى خود و خاندانش عليهم السّلام در گفتههاى خويش هرگز از حدود قرآن در نگذرند ، پس هر گاه اخبار درستى رسيد و گواه آنها از قرآن جست و جو شد و موافق آنها درآمد و دليل ( درستى ) آنها بود پيروى از آنها واجب است و چنان كه در آغاز اين نامه ياد آور شديم ، جز لجبازان از آن سرپيچى نمىكنند . ( 1 ) چون در صدد تحقيق آنچه ( امام ) صادق عليه السّلام گفته است برآمديم كه : مقامى بين دو مقام ( يعنى حالت اختيار و انتخاب در اعمال ) است و جبر و تفويض ( واگذارى مطلق ) را انكار فرموده ، ديديم كه قرآن نيز بر همين گواهى داده و گفتار او را در اين باره تصديق كرده است و خبر ديگرى از آن حضرت نيز موافق آن است كه ، از ( امام ) صادق عليه السّلام پرسيدند : آيا خداوند بندگان را به گناهان مجبور مىكند ؟ ( امام ) عليه السّلام فرمود : خدا از اين عادلتر است . به او گفتند : پس آيا ( كار را يكسره ) به خود آنها واگذار مىكند ؟ ( امام ) عليه السّلام فرمود : خداوند بر آنها چيرهتر و مسلّطتر از اين است . ( 2 ) و نيز روايت شده كه فرمود : مردم در مورد ( عقيده ) به تقدير بر سه گونهاند : يكى پندارد كار را به او وانهادهاند ، و چنين كسى خدا را در تسلّطش سست دانسته و خود در هلاكت است . ديگرى پندارد كه خداى عزّ و جلّ بندگان را به نافرمانيها مجبور كرده و آنان را به آنچه طاقت و توانش را ندارند مكلّف داشته كه چنين كسى خداوند را در حكم خويش ستمگر دانسته و او هم در هلاكت است . و ديگرى معتقد است كه خداوند بندگان را به اندازهء توانشان مكلّف فرموده و تكليفى بيش از طاقتشان بر آنها ننهاده و چون نيك كند خدا را بستايد و چون بد كند از خدا آمرزش خواهد ، چنين كسى مسلمانى است بالغ و به حق رسيده . « 7 » پس ( امام صادق ) عليه السّلام خبر داده كه هر كس پيرو جبر و تفويض است و بدانها اعتقاد دارد بر خلاف حقّ است . و من آن جبرى را كه هر كس معتقد بدان باشد دچار خطاست شرح دادم و ( بيان كردم ) كه كسى كه پيرو تفويض است نيز دستخوش باطل است ، پس ( حق ) مقامى در ميان اين دو مقام است ( كه حالت اختيار ، يعنى بهگزينى و انتخاب باشد ) ( 3 ) آنگاه ( امام هادى ) عليه السّلام فرمود : براى هر يك از اين ابواب مثالى مىزنم تا مقصود را براى جوينده نزديك ( به فهم ) كند و بررسى شرحش را آسان سازد ، و آيات استوار قرآن گواهش باشد و نزد خردمندان تصديقش محقّق گردد ، و توفيق و عصمت ( از خطا ) با خداست .
( 4 ) امّا جبرى كه هر كس بدان معتقد باشد دچار خطاست ، گفتهء آن كس است كه پندارد خداى عزّ و جلّ بندگان خود را به نافرمانيها مجبور كرده و هم بدانها مجازاتشان مىكند . هر كسى چنين عقيده دارد خداوند را در حكم خود ستمگر دانسته و او را دروغگو شمرده و گفتهء او را رد كرده كه
هامش
( 7 ) ر ك : كوتهسخنان امام صادق عليه السّلام در همين كتاب ص 377 - م .