( 1 ) اى هشام ، آزرم از ايمان است و ايمان در بهشت و دهان دريدگى « 64 » از درشتخويى است و درشتى در دوزخ .
( 2 ) اى هشام ، سخنگويان سه گروهند : سود برنده و سالم و پرگوى ياوهسرا . سودبرنده ذكر گوى خداست و سالم همان خموش است ولى پرگوى ياوهسرا كسى است كه به باطل فرو شود . به راستى ، خداوند بهشت را بر هر هرزهدراى دريده دهان بىآزرمى كه از آنچه گويد و گويندش پروايى ندارد ، حرام كرده است . ابو ذرّ ، رضى اللَّه عنه ، مىگفت : « اى دانش پژوه به راستى اين زبان كليد نيكى و كليد بدى است ، پس همان گونه كه بر زر و سيمت مهر و قفل مىنهى بر دهانت نيز مهر برزن » ( 3 ) اى هشام ، چه بد بندهاى است بندهاى كه دوروى و دو زبان باشد ، برادرش را در پيش رويش به چرب زبانى بستايد و در پشت سر بخورد . « 65 » اگر به او نعمتى دهند بر وى حسد برد و اگر گرفتار شود واگذاردش . به راستى زودپاداشترين نيكى احسان است و زود كيفرترين بدى تجاوز . و به راستى بدترين بندگان خدا كسى است كه از هرزهدرايى او همنشينى با او را ناخوش دارى ، و آيا چيزى جز آنچه مردم به زبان خويش درو كردهاند آنان را به دوزخ سرنگون كند ؟ از حسن اسلام مرد ترك سخن بيهوده از جانب اوست .
( 4 ) اى هشام ، مرد مؤمن نيست مگر اينكه بيمناك اميدوار باشد و بيمناك اميدوار نيست مگر بدان چه بيم و اميد دارد عمل كند .
( 5 ) اى هشام ، خداى عزّ و جلّ فرمايد : به عزّت و شكوه و بزرگى و قدرت و آبرو و بزرگوارى مقامم سوگند ، هيچ بندهاى نباشد كه مراد مرا بر خواهش خود رجحان دهد مگر آنكه او را در پيش خود بىنياز سازم و به انديشهء آخرتش افكنم و در پيشهاش « 66 » كفايتش دهم و آسمانها و زمين را ضامن روزيش گردانم و خود در پشت تجارت ( و سود ) هر تاجرى باشم . « 67 » ( 6 ) اى هشام ، خشم كليد هر بدى است ، و كاملترين مؤمنان در ايمان نيكخوترين آنهاست . چون با مردم آميزش كنى اگر توانى با كسى نياميزى مگر آن كه تو را بر او دست احسان و خدمتى باشد ، « 68 » پس چنان كن .
( 7 ) اى هشام ، بر توست مراعات نرمش زيرا نرمش فرخنده و تندخويى شوم است . به راستى ،
هامش
( 64 ) « البذاء » به معنى فحش است و « البذيء » بيخردى است كه در سخن گفتن بىشرم و دريده دهان باشد .
( 65 ) « در پشت سر كسى را خوردن » كنايه از غيبت كردن از اوست چه به فرمودهء قرآن : غيبت گفتن از برادر چون خوردن گوشت او باشد . - م . )
( 66 ) در پارهاى نسخهها به جاى « ضيعته » [ صنعته - صنعتش ] آمده است .
( 67 ) يعنى پشتوانهء او باشم و از او حمايت كنم .
( 68 ) يعنى فقط با كسى بياميز كه به سبب پيشدستى در احسان و امكان خدمت تو را بر او برترى باشد .