پيامبر خدا ، شايستگانش كيانند ؟ فرمود : « آنانند كه خدا در كتاب خويش داستان زده و ياد كرده و فرموده است :
إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ *
- همانا صاحبدلان يادآور شوند . » « 45 » فرمود : آنها خردمنداند » و على بن حسين عليهما السّلام فرمود : همنشينى با صالحان موجب صلاح است و پرورشيابى « 46 » از دانشمندان مايهء فزونى خرد است ، و فرمانبردارى از حاكمان عادل كمال عزّت ( و تسلّط ) است و بهرهگيرى ( درست ) از دارايى كمال مردانگى است ، و رهنمايى مشورت خواه پرداخت حقّ نعمت ( صاحبنظرى ) است و خوددارى از آزار كمال خرد و مايهء آسايش تن در دنيا و آخرت است .
( 1 ) اى هشام ، خردمند با آن كس كه از تكذيبش بيم دارد سخن نگويد و از هر كس كه از دريغش بيم دارد درخواست نكند و آنچه را بر آن توانايى ندارد وعده ندهد و آنچه را به سبب اميدواريش بدان سرزنش و سركوفته شود آرزو نكند « 47 » و به آنچه بيم درماندگى در آن بر خود برد گام فرا ننهد . « 48 » و امير مؤمنان عليه السّلام به يارانش سفارش مىفرمود و مىگفت : شما را به خدا ترسى در نهان و عيان ، و عدالت در خرسندى و خشم ، و كسب ( حلال و ثواب ) در درويشى و توانگرى سفارش مىكنم و اين كه با كسى كه از شما گسسته بپيونديد و از آن كه بر شما ستم كرده بگذريد و با آن كه از شما دريغ ورزيده مهربانى كنيد . « 49 » و بايد نگريستنتان عبرت ، و خموشيتان فكر ، و گفتارتان ذكر و سرشتتان رادى باشد ، « 50 » زيرا بخيل به بهشت و رادمرد به دوزخ در نيايد .
( 2 ) اى هشام ، خدا رحمت كند كسى را كه چنان كه بايد از خدا شرم دارد و سر و آنچه را در سر دارد نگهدارد و شكم و آنچه را در آن جا دهد ( از حرام ) نگهدارد . « 51 » و مرگ و پوسيدگى ( اين پيكر جسمانى ) را ياد آرد ، و بداند بهشت در درون ناگواريهاست « 52 » و دوزخ در درون شهوتها ( و خواهشها ) .
هامش
( 45 ) الزّمر ، 18
( 46 ) در الكافى به جاى « و ادب العلماء » ، [ و آداب العلماء ] آمده كه توضيحش در مواعظ امام سجّاد عليه السّلام گذشت .
( 47 ) مراد اين كه خردمند نبايد چيزى را كه شايستهء آن نباشد و آمادگى دريافتش را ندارد آرزو كند .
( 48 ) در الكافى به جاى « و لا يتقدّم على ما يخاف العجز عنه » ، [ و لا يقدم على ما يخاف فوته بالعجز عنه ] آمده است يعنى ، به انجام كارى پيش از وقتش اقدام نكند از بيم آنكه چون هنگامش در رسد با ناتوانى از انجام آن از دستش بدهد .
( 49 ) در پارهاى نسخهها به جاى « و تعطفوا » [ و تعطوا - ببخشيد ] آمده ( كه با مفاد عبارت مناسبتر است . - م . )
( 50 ) در پارهاى نسخهها آمده است [ و ايّاكم و البخل و عليكم بالسّخاء - از بخل بپرهيزيد و به سخاوت گراييد ]
( 51 ) يعنى بايد آنچه از اوهام و افكار در سر دارد حفظ كند و بروز ندهد ، و ممكن است مراد از « آنچه در سر دارد » اندامهايى چون چشم و گوشش و ديگر اعضا باشد كه بايد آنها را از حرام باز دارد . مراد از « آنچه در شكم جا دهد » خوراك و نوشابههاست كه بايد حرام نباشد .
( 52 ) اين سخن مشهور و بين هر دو گروه ( عامّه و خاصّه ) معروف است و از پيامبر و اهل بيت او صلوات اللَّه عليهم به تواتر رسيده است . و مراد آن است كه رسيدن به بهشت متضمن گفتارها و كردارهايى است كه نفس معمولا آنها را خوش ندارد و هر كه آنها را به كار بندد داخل بهشت شود و دوزخ در پيچيده به لذّتهاى نفسانى و خواهشهاى آن است و هر كه آن لذّتها را به دو رساند و خواهشهايش را برآورد داخل دوزخ گردد .