خردمندترين مردم باشى . « 26 » اى پسرك من ، به راستى ، دنيا دريايى ژرف است كه جهانى بسيار ( از مردم ) در آن غرقهاند ، بايد كشتى تو در آن تقواى الهى و پر از بار ايمان باشد « 27 » و بادبانش توكّل و ناخدايش خرد و راهنمايش دانش و لنگرش شكيبايى .
( 1 ) اى هشام ، براى هر چيز دليل و راهنمايى است و دليل خردمند انديشه است و دليل انديشيدن خموشى است ، و هر چيز را مركبى است و مركب خردمند « 28 » فروتنى است . و همين نادانى تو را بس كه بر مركبى نشينى كه از آن منعت كردهاند .
( 2 ) اى هشام ، اگر جوزى به دست تو باشد و مردم گويندت كه مرواريدى در دست دارى ( اين سخن ) تو را كه خود مىدانى به راستى آن جوزى بيش نيست ، سودى ندهد و اگر به دستت مرواريدى باشد و مردم گويندت كه جوزى است تو را كه خود مىدانى به راستى مرواريد است ، زيانى نرساند .
( 3 ) اى هشام ، خداوند پيامبران و رسولان خويش را بر بندگانش گسيل نفرمود مگر براى آنكه از جانب خدا خرد ورزند ، پس ( از بندگان ) آنان كه نيكوتر پذيرفته شوند كسانى باشند كه خدا را بهتر شناختهاند و به فرمان خدا داناترند و خردشان بهتر است و خردمندترينشان « 29 » آنانند كه والاترين پايگاه دنيا و آخرت را دارند .
( 4 ) اى هشام ، هيچ بندهاى نيست مگر آنكه زمام او را فرشتهاى به دست گرفته . پس تواضعى نمىكند مگر آنكه خدايش والامقامتر گرداند و تكبّرى نكند مگر آنكه خدايش پست گرداند . « 30 » ( 5 ) اى هشام ، به راستى خدا را بر مردم دو حجّت است : حجّتى آشكار و حجّتى نهان . حجّت آشكار فرستادگان و پيامبران و امامانند و امّا حجّت نهان و درونى خرد باشد .
( 6 ) اى هشام ، به راستى ، خردمند كسى است كه حلال از سپاسگزارى بازش ندارد و حرام بر شكيبايى و خودداريش چيره نيايد .
( 7 ) اى هشام ، هر كه سه چيز را بر سه چيز چيره سازد گويى به هواى ( نفسش ) در ويرانگرى خرد
هامش
( 26 ) در الكافى افزون بر اين دارد : [ و انّ الكيّس لدى الحق يسير - و هوشمند در برابر حق رام و هموار است ] آمده است .
( 27 ) در متن « الدنيا بحر عميق . . . فلتكن سفينتك فيها . . . و حشوها الايمان » آمده و ظاهر آن است كه ضمير در « فيها » به « الدنيا » و ضمير در « حشوها » و بعد از آن به « سفينة » بر مىگردد . ولى در پارهاى نسخهها [ سفينتك منها ] آمده است و به جاى « حشوها - محمولهء درون آن » [ و جسرها - و پل آن ] ايمان است .
( 28 ) در الكافى در هر دو مورد اين عبارت به جاى « العاقل » [ العقل - خرد ] آمده كه فصيحتر است و ترجمهء آن چنين مىشود : [ هر چيزى را دليلى است و دليل خرد انديشه است و دليل انديشه خموشى ، و هر چيزى را مركبى است و مركب خرد فروتنى است ] - م .
( 29 ) در الكافى به جاى « اعقلهم » ، [ اكملهم عقلا - كاملترين آنها از نظر خرد ] آمده است .
( 30 ) يعنى هر چه بيشتر فروتنى كند خداوند مقامش را بالاتر برد و هر چه تكبّر كند خدا پستترش فرمايد . و مراد از فرشتهاى كه زمام چنين كسى را به دست گرفته همان نيرو و گرايشى تواند بود كه به تواضع يا تكبّرش مىكشاند . - م .