سفارش آن حضرت صلّى اللَّه عليه و آله به معاذ بن جبل « 1 » هنگام اعزام وى به يمن
( 1 ) اى معاذ كتاب خداى را بديشان بياموز و آنان را را به اخلاق نيكو پرورش ده و مردم را در مقامهاى خود بنشان چه نيك باشند و چه بد ، و فرمان خدا را در حق آنان بگذران و در ( اجراى ) فرمان خدا و ( دريافت ) مال خدا از هيچ كس پروا مكن زيرا تو را اختيارى نباشد و آن مال از آن تو نيست .
امانت را كم يا بيش ، بديشان بپرداز . تو را بايسته است كه نرمش كنى و گذشت نشان دهى جز در مورد حق « 2 » كه ( اگر گذشت كنى ) نادان بگويد حقّ خدا را رها كردى . آنجا كه بيم دارى دستخوش عيبى شده باشى از كارگزاران خويش « 3 » پوزش خواه تا تو را معذور دارند . كارهاى دوران جاهلى را ، جز آنچه اسلام روا شمرده است ، نابود ساز .
( 2 ) امر اسلام را ، خرد و كلان ، آشكار ساز و بيشتر همّت خود را بر نماز بگمار كه پس از اعتراف به دين ، سر لوحهء مسلمانى است . و مردم را به ياد خدا و روز پاداش بيفكن و اندرزگويى را دنبال كن كه آنان را بر كردارى كه خداوند دوست مىدارد نيرو بخشد ، سپس همه جا آموزگاران را در ميانشان بگمار و خدايى را كه به دو بازمىگردى بپرست و در راه خدا از سرزنش هيچ ملامتگرى باك مدار .
( 3 ) من تو را به پرهيزگارى خدا و راستى گفتار و وفاى به پيمان و پرداخت امانت و ترك خيانت ، و به نرمگويى و پيشدستى در سلام و نگهداشت همسايه و مهربانى با يتيم و نيكوكارى و كوتهآرزويى و دوست داشتن سراى ديگر و بيم از حسابرسى و پيوستگى به ايمان و دانش در قرآن و فروخوردن خشم ، و فروتنى سفارش مىكنم .
هامش
( 1 ) معاذ بن جبل انصارى خزرجى در هجده سالگى اسلام آورد و در شب بيعت عقبه با هفتاد كس ديگر شركت داشت .
از مردم يثرب ( مدينه ) بود و در التزام پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله همهء مشاهد را دريافت . پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله پس از غزوهء تبوك به سال دهم وى را به يمن گسيل فرمود ، وى در آنجا بزيست تا هنگام طاعون عمواس در نواحى اردن به سال هجدهم در خلافت عمر در گذشت . چون پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله او را گسيل فرمود ، خود و بسيارى از مهاجران و انصار كه با پيامبر بودند او را بدرقه كردند ، در حالى كه معاذ سوار بود و پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله پياده در كنار او راه مىسپرد و به وى سفارش مىفرمود . معاذ گفت : اى پيامبر خدا ، من سوارهام و تو پياده گام برمىدارى ، آيا رخصت نمىفرمايى كه من نيز همگام تو و با ديگر يارانت پياده راه روم ؟ فرمود : اى معاذ ، اين گامهاى من در راه خدا به حساب گذاشته مىشود و سپس سفارشهايى به او فرمود كه هر دو فرقه ( خاصه و عامّه ) مفصّل و مختصر در كتابهاى خويش آوردهاند . آنگاه پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله رو به سوى مدينه كرد و گفت : مردم شايستهتر از من پرهيزگارانند ، هر كس و هر جا باشند .
( 2 ) در پارهاى نسخهها به جاى « في غير ترك للحق » « من غير ترك للحق - بىآنكه حق را فروگذارى » آمده است .
( 3 ) در پارهاى نسخهها به جاى « اهل عملك » « اهل علمك - آگاهان به كار تو يا كارشناسان تو » آمده است و مفهوم تمام جمله اين است كه در مواردى كه بيم دارى كار تو عيبى داشته باشد پيش از آن كه آگاهان بر تو موجب عذر گيرند تو خود پوزش بخواه .