به ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه قرآن آگاهى داريد ؟ ( و آيا مىدانيد ) كه هر كس گمراه شده از ( همين بىاطلاعى و از ) همين جا به بيراهه رفته است ؟ و هر كه از اين امّت هلاك گشته از اين راه به هلاكت افتاده است ؟ گفتند : پارهاى را مىدانيم ولى همهاش را نمىدانيم . امام عليه السّلام ( به خود اشاره فرمود و ) گفت : از اينجاست كه آگاه مىشويد « 6 » و همچنين است احاديث پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله . ( 1 ) امّا اين كه گفتيد خداوند در كتاب خود ما را از حال مردمى آگاه كرده كه آنان را به خاطر نيكوكاريهايشان ( به صورت ايثار و از خودگذشتگى مطلق ) ستوده است ، اين كار ( در آن زمان ) روا بوده و از آن بازداشته نشده بودند و پاداش ايشان بر خداست . ولى ( بعد ) خداى جلّ و تقدّس به خلاف آنچه آنان بدان عمل كردند فرمان داده و امر خدا ناسخ كردار آنان شده است . خداى تبارك و تعالى از روى مهرورزى به مؤمنان « 7 » و توجّه و عنايت ويژهاش به اين كه مايهء زيانمندى خود و خانوادههايشان نشوند آن ( درجه از ايثار ) را نهى كرده ، چه در ميان آنها ناتوانان و كودكان خردسال و پيران از كار افتاده و كهنسال سالخورده وجود دارند كه بر گرسنگى نمىشكيبند .
پس اگر من گردهء نان خود را به صدقه دهم و نان ديگرى هم جز آن نداشته باشم ايشان از دست مىروند و از گرسنگى مىميرند . « 8 » پس از اينجاست كه پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرموده : پنج دانه خرما ، يا پنج گرده نان يا چند دينار و درهمى كه انسان دارد و مىخواهد صرف ( راه خدايش ) كند ، بهتر آن است كه ( نخست ) به مصرف پدر و مادرش برساند و در درجهء دوّم خرج خود و نانخورهاى خويش كند و در درجهء سوم به خويشاوندان و برادران مؤمنش برساند و در درجهء چهارم به همسايگان مستمندش دهد و در درجهء پنجم در راه خدا به مصرف رساند كه اجرش از همهء ( اين موارد ) كمتر است . پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله در بارهء يكى از انصار كه هنگام مرگ خود پنج يا شش تن از بندگانش را آزاد ساخت و جز آنها چيزى نداشت و او را فرزندانى خردسال بودند ، فرمود : « اگر مرا ( از اين اقدام او ) آگاه كرده بوديد نمىگذاشتم وى را در گورستان مسلمانان به خاك سپاريد . چند كودك خردسال را گذاشته تا از مردم گدايى كنند ! » . ( امام عليه السّلام ) سپس گفت :
پدرم برايم حديث كرد كه پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود : ( هزينه را ) بدان كس آغاز كن كه نانخور توست و به ترتيب ( اولويّت ) نزديكتر و نزديكتر .
هامش
( 6 ) امام عليه السّلام اشاره به وجود شريف خود فرمود ، يعنى دانش شما به پارهاى از آنچه در قرآن آمده ، از ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آن ، اگر راست بگوييد ، همچنان از ناحيهء اهل بيت نبوّت است ( كه ما هستيم ) و در الكافى به جاى « من هاهنا اوتيتم » ، [ فمن هنا اتيتم - پس از اينجا گرفتهايد ] آمده است و مرحوم فيض در بيان اين مطلب گويد :
« اتيتم » بر بناى مفعول يعنى : بلا از همين ( نادانى به احكام قرآن و جهل به ناسخ و منسوخ ) بر شما وارد شده و آنچه گرفتارى گريبانتان را گرفته است از همين روست .
( 7 ) در الكافى به جاى « رحمة للمؤمنين » ، - [ رحمة منه للمؤمنين - رحمتى از جانب او براى مؤمنان ] آمده است .
( 8 ) اين كار در حكم قتل نفس و حرام است در صورتى كه صدقه دادن مستحبّ است و روا نيست به خاطر انجام كارى مستحبّ مؤمن مرتكب كار حرامى شود . - م .