است . ولى اگر در ظاهر و باطن به سر سپردگى و تقرّبى آگاهانه چنان كند مؤمن است . پس بنده ( تواند ) مسلمان باشد . ( و مؤمن نباشد ) و نمىتواند مؤمن باشد مگر اينكه مسلمان باشد .
( 1 )
شرح خروج از ايمان
( 2 ) ( انسان ) به پنج سبب از كارهايى كه شبيه يك ديگر و شناخته شدهاند از ايمان بدر رود : كفر ، شرك ، گمراهى ، فسق و ارتكاب گناهان بزرگ .
( 3 ) معنى كفر هر آن معصيتى باشد كه از راه سرپيچى و انكار و سبك شمردن و سستى در هر ( تكليفى ) از خرد و كلان سر از فرمان خدا تافته شود و مرتكب آن كافر و مصداق و معناى كفر است .
هر كس ، از هر كيش و گروهى باشد ، پس از آنكه بدين شرح معصيتى ورزد به راستى كافر است .
( 4 ) و معنى شرك هر معصيتى باشد كه كسى سر تافتن از فرمان خدا را كيش و آيين خود سازد .
چنين كسى مشرك است و خواه آن معصيت كوچك باشد يا بزرگ بهر صورت مرتكبش مشرك است . « 13 » ( 5 ) و معنى گمراهى ، نادانى به تكليف واجب است ، و آن اين است كه ( كسى ) يكى از طاعتهاى بزرگ را كه بنده جز به آنها شايستهء ايمان نيست ، با وجود آمدن بيان و استدلال بر آن ، ترك كند و ترككننده نه از سر انكار و اعتقاد به انكار و سرپيچى از آن ، بلكه از روى سستى و بيخبرى و پرداختن به چيزى ديگر آن را ترك كرده باشد . چنين كسى گمراه و منحرف از راه ايمان و نادان به آن و بيرون شده از آن است و تا وقتى بدين صفت كه وصفش كرديم باقى است همچنان سزاوار نام و مصداق گمراهى است . اگر از روى هواپرستى به گونهاى از گونههاى نافرمانى ، از راه سرپيچى و سبك شمارى و سستى گراييده است ( در اين صورت ) كفر كرده و اگر از راه تأويل و تقليد و تسليم رضا شدن به گفتهء پدران و گذشتگانش ، به اعتقاد بدان گراييده شرك آورده است ، « 14 » و كم باشد كه انسان در گمراهى درنگ كند و هواى نفسش او را به دامان برخى از آنچه وصف كرديم نكشاند . « 15 » ( 6 ) و معنى فسق هر معصيتى از نافرمانيهاى بزرگ است كه مرتكب آن انجام دهد يا براى لذّت و شهوت و شوق غالب ( بر نفس ) بدان در آيد ، اين فسق است و مرتكبش فاسق و به سبب فسق از ايمان بدر رفته است و اگر آن را ادامه دهد تا به حدّ سهل انگارى و سبك شمارى ( تكاليف و واجبات ) كشد واجب آيد كه از جهت سهل انگارى و سبك شمارى ، كافر شمرده شود .
هامش
( 13 ) اين نوعى از « شرك » است ولى نه به معناى مصطح معروف آن .
( 14 ) اين نيز نوعى شرك است .
( 15 ) يعنى گمراه سرانجام به كفر يا شرك كشانده خواهد شد . - م .