اگر به عمد بوده بهتر آن باشد كه از او درگذرى تا ( ريشهء كدورت ) كنده شود و با چنين مردمى به ادب ( الهى ) رفتار كرده باشى زيرا خداوند مىفرمايد :
وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ
- الى قوله -
لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
- و هر كس بعد از ستمى كه ديده است ، انتقام گيرد ، اينانند كه بر آنان ايرادى نيست . . . - تا آنجا كه فرمايد - و هر كس كه شكيبابى و گذشت پيشه كند ، بيگمان اين از كارهاى سترگ است . » « 73 » و نيز خداى عزّ و جلّ فرمايد :
وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ
- و اگر خواستيد كسى را مكافات كنيد ، نظير آنچه مكافات ديدهايد ، مكافات دهيد ؛ و اگر شكيبايى [ و خويشتندارى ] ورزيد ، بدانيد كه اين شيوه براى شكيبايان بهتر است . » « 74 » اين در مورد عمد است و اگر به عمد نباشد به قصد انتقامگيرى از او به روى ستم مكن تا او را به عمد بر خطايى كه كرده است كيفر داده باشى ( بلكه ) با او مهربانى كن تا به نرمترين صورتى كه توانى به او پاسخ داده باشى . و لا قوّة الّا باللَّه . ( و نيرويى نيست جز به خدا ) . « 75 » ( 1 ) 49 . امّا حقّ تمام همكيشان تو حسن نيّت و مهربانى و مدارا با كجرفتارانشان و دل به دست آوردن و اصلاح آنهاست و سپاسگزارى از خوشرفتاران با خويش و با تو ، زيرا خوبى كردن او با خويش چنان است كه با تو هم خوبى كرده باشد چون از آزردن تو باز ايستاده و زحمتى به تو نداده و خود را از ( زيان رساندن به ) تو نگهداشته ، پس همه را مشمول دعاى خودساز و با ياورى خود به همه مدد رسان و براى همه نسبت به خود مقامى منظور دار ، سالخوردهء آنان را به جاى پدر و خردسالشان را به جاى فرزند و ميانسالشان را به جاى برادر خود گير و هر كدام نزدت آمدند با لطف و مهربانى از آنان دلجويى كن و به كارشان برس . و با برادر ( دينى ) خود به همان حقوقى كه برادر را بر برادرش واجب آمده در پيوند . « 76 »
هامش
( 73 ) الشورى ، 41 تا 43
( 74 ) النّحل ، 126
( 75 ) در آن دو كتاب آمده است : [ و حقّ من اساءك ان تعفو عنه و ان علمت انّ العفو يضرّ انتصرت ، قال اللَّه تعالى :وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ- و حق آن كس كه به تو بد كرده است اين است كه از او درگذرى و اگر دانستى كه گذشت زيانبخش است از وى انتقام بگيرى . خداوند تعالى فرمود : هر كس پس از ظلمى كه بر او رفته به انتقام يارى طلبد بر چنين كسانى مؤاخذهاى نباشد . ]
( 76 ) در آن دو كتاب آمده است : [ و حقّ اهل ملّتك اضمار السّلامة و الرّحمة لهم و الّرفق بمسيئهم و تألّفهم و استصلاحهم و شكر محسنهم و كفّ الأذى عنهم و تحبّ لهم ما تحبّ لنفسك و تكره لهم ما تكره لنفسك و ان تكون شيوخهم بمنزلة ابيك و شبابهم بمنزلة اخوانك و عجائز هم بمنزلة امّك و الصّغار بمنزلة اولادك - و حق همكيشانت حسن نيّت و مهربانى با آنان و مدارا با بدرفتارشان و دل به دست آوردن و اصلاح ايشان و سپاسگزارى از نيكوكارشان و خوددارى از گزند به آنان است و اينكه آنچه براى خود مىپسندى براى آنان بپسندى و آنچه را بر خود نمىپسندى بر آنان نيز نپسندى و اينكه پير مردانشان به جاى پدر و جوانانشان به جاى برادر و پيرزنانشان به جاى مادر و خردسالانشان به جاى فرزندان تو باشند . ]