آزاد ) كرده و تو را مالك خويشت ساخته و از اسارت رهايت كرده و براى پرستش پروردگارت آسودگى بخشيده و در اين راه كاهش مال خود را تحمّل كرده است . پس بايد بدانى كه او بعد از خويشاوندانت ، از همهء مردم در زندگى و مرگت به تو نزديكتر است و به يارى و ياورى و همكارى تو در راه خدا سزاوارترين مردم است . پس تا او نيازى دارد خود را بر او ترجيح مده . « 40 » ( 1 ) 26 . و امّا حقّ بردهء آزاد كردهء تو اين است كه بدانى خدا تو را پشتيبان و نگهبان و ياور و پناهگاه او ساخته و او را وسيله و سببى ميان تو و خودش قرار داده و سزاست كه تو را ( به سبب او ) از دوزخ دور سازد و در ( خوشرفتارى ) تو با او ، تو را پاداش آخرت باشد « 41 » و در دنيا نيز اگر خويشاونديش نباشد ، به جبران آنكه مالت را بر او خرج كرده و پس از پرداخت مالت به حفظ حقّش نيز اقدام كردهاى ، ميراث بردن از او بر تو رواست و اگر حقّش را مراعات نكنى « 42 » بيم آن مىرود كه ميراثش بر تو گوارا نباشد . « 43 » و لا قوّة الّا باللَّه . ( نيرويى جز به خدا نيست ) ( 2 ) 27 . و امّا حقّ كسى كه به تو احسان كرده اين است كه او را سپاس دارى و احسانش را ياد كنى و گفتارى نكو در بارهء او بپراكنى و ميان خود و خداى سبحان خالصانه دعايش كنى ، پس اگر به راستى چنين كردى او را در نهان و عيان سپاس داشتهاى ، آنگاه اگر عوض دادن به او برايت ميسّر شد او را عوض دهى و گر نه هماره در صدد جبران باشى و خود را منتظر فرصت آن نگاهدارى . « 44 » ( 3 ) 28 . امّا حقّ اذانگو ( ى تو ) اين است كه بدانى او تو را به ياد پروردگارت مىاندازد و تو را به ( دريافت )
هامش
( 40 ) در پارهاى نسخهها به جاى « ما احتاج اليك » [ ما احتاج اليك احدا ( يعنى : وحدك . ) - آنجا كه تنها به شخص تو نياز دارد ] آمده است .
( 41 ) در پارهاى نسخهها به جاى « ثواب منه » [ ثوابك منه - پاداش تو از او ] آمده است .
( 42 ) در پارهاى نسخهها به جاى « فان لم تقم بحقّه » ، [ فان لم تخفه - پس اگر از او ( از خدا ) نترسى ] آمده است .
( 43 ) در آن دو كتاب آمده است : [ و امّا حقّ مولاك الذى انعمت عليه ( به جاى « مولاك الجارية عليه نعمتك » ) فان تعلم انّ اللَّه عزّ و جلّ جعل عتقك له وسيلة اليه ( به جاى « جعلك حامية عليه و واقية و ناصرا و معقلا و جعله لك وسيلة و سببا بينك و بينه » ) و حجابا لك من النار ( به جاى « فبالحرىّ ان يحجبك عن النار » ) و انّ ثوابك في العاجل ميراثه اذا لم يكن له رحم مكافاة لما انفقت من مالك ، و في الآجل الجنّة ( به جاى « فيكون في ذلك ثواب منه في الآجل و يحكم لك بميراثه في العاجل اذا لم يكن له رحم مكافأة لما انفقته من مالك عليه و قمت به من حقّه . . . » - و امّا حقّ آزاد كردهاى كه به او نعمت ( آزادى ) دادهاى اين است كه بدانى خداى عزّ و جلّ اين آزاد سازى او را وسيلهء ( تقرّب تو ) به خود و پردهاى براى تو در برابر دوزخ قرار داده و پاداش تو در دنيا ، در صورتى كه خويشاونديش نباشد ، به جبران آنكه مالت را برايش پرداختهاى ميراث بردن از او ، و در آخرت نيز بهشت است ]
( 44 ) در آن دو كتاب به جاى « و تنشر له » ، [ و تكسبه المقالة الحسنة - ذكر خيرى برايش تحصيل كنى ] آمده است ، و به جاى « . . . الله سبحانه ، فانّك اذا فعلت » ، [ . . . و بين اللَّه تعالى فاذا فعلت . . . - . . . و بين خداى تعالى ، پس اگر چنين كردى ] و به جاى « ثمّ ان امكن مكافأتة بالفعل كافأته و الّا كنت مرصدا له موطّنا نفسك عليها . . . » [ ثمّ ان قدرت على مكافأته يوما كافأته - . . . سپس اگر روزى توانايى عوض دادن داشتى او را عوض دهى . . . ]