نوشتم كه ما را در معناى « قدر » اختلاف است و در ( مفهوم ) استطاعت ( يا توانمندى ) حيرانيم . ما را بر آنچه عقيده تو و رأى پدرانت عليهم السّلام است آگاه فرما زيرا دانش شما از ( همان سنخ ) دانش خداست و شما حجت و گواهان بر مردميد و خدا حجت و گواه بر شماست ، دودمانى هستيد پى در پى از يك ديگر برآمده و خداوند بسيار شنواى بسيار داناست .
( 1 ) پس ( امام ) حسن عليه السّلام چنين پاسخش داد :
بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم نامهات به من رسيد و اگر آنچه از سرگردانى خود و سرگردانى آنان كه پيش از تو درگذشتند ياد كردى نمىبود من تو را آگاه نمىكردم . امّا بعد ( از اين مقدمه ) : هر كه به قدر ، چه نيك و چه بد ، ايمان ندارد و معتقد نيست كه خداوند آن را مىداند به يقين كافر است . و هر كه نافرمانيها را به خدا حوالت مىدهد ( و بر او مىبندد ) به يقين تبهكار است . به راستى خدا به زور و اكراه اطاعت نشود و به نافرمانى مغلوب نگردد و بندگان را در ملكوت خويش فرو نگذاشته و سر خود رها نكرده است بلكه اوست مالك ( مطلق ) آنچه بديشان داده و تواناى ( مطلق ) بر آنچه آنان را به انجام آن توانايى بخشيده ، بلكه ايشان را فرمان داده كه به اختيار رفتار كنند و ( از گناهان ) نهى فرموده تا ( هم به اختيار ) از آن بپرهيزند . پس اگر به فرمانبردارى فرمانش را بپذيرند مانعى نباشد و اگر به گناه گرايند و خدا خواهد كه بر ايشان منّت نهد و مانعى ميانهء آنان و گناه بگمارد ، چنان كند ولى اگر مانعى بر سر راه گناه آنان ننهد ، او نيست كه ايشان را به زور بدان كار واداشته و او نيست كه ايشان را به ناخواست خودشان ناچار بدان ساخته باشد . بلكه بر آنان منت نهاده كه بيناييشان داده و شناختشان درفزوده و پرهيز داده و امر فرموده و نهى كرده است . آنان را به سرشت وادار به اجراى فرمان خود نساخته كه چون فرشتگان باشند و بر آنچه از آن نهيشان فرموده نيز مجبور نكرده است .
حجّت رسا از آن خداست كه اگر اراده كند همهء شما را هدايت فرمايد . « 2 » درود بر آنكه از هدايت پيروى كند - و السّلام على من اتّبع الهدى . « 3 »
( 2 )
يك اندرز
( 3 ) بدانيد كه خدايتان بيهوده نيافريده و سرخود رها نكرده است . مهلتهاى عمر شما را نوشته و روزيهايتان را در ميانهء شما قسمت كرده تا هر خردمندى پايگاه خود را بشناسد و بداند آنچه براى او مقدّر شده است به وى مىرسد و آنچه از آن او نيست نصيبش نخواهد آمد ، هزينهء دنياتان
هامش
( 2 ) اين روايت را مجلسى در بحار ، ج 4 ص 122 به نقل از كتاب العدد القويّة لدفع المخاوف اليومية ، تأليف شيخ فقيه رضى الدين على بن يوسف بن مطهّر حلّى آورده و نيز كراجكى در كنز الفوائد ص 171 ، چاپ اول با اندك تفاوتى لفظى نقل كرده است .
( 3 ) براى توضيح بيشتر مفهوم « استطاعت - توان » و شرح « جبر و تفويض و اختيار » رك : به نامهء امام هادى عليه السّلام كه با استشهاد به شواهد قرآنى و استدلال تفصيلى در اواخر همين كتاب آمده است . - م .