اين گويد به راست مشمار . ( 1 ) و ميان خاور و باختر يك روز گردش خورشيد راه است . به خورشيد بنگر آنگاه كه برآيد و هم بدان بنگر آنگاه كه فرو رود ، و هر كه جز اين گويد باور مدار . ( 2 ) امّا اين كهكشان ، همان آبراههاى آسمان است كه جايگاه ريزش سيلاب بر نوح عليه السّلام بوده « 5 » ( 3 ) و امّا رنگين كمان ( يا قوس قزح - به ضمّ سين ) ، « قزح » مگو كه شيطان باشد . ولى آن قوس ( كمان ) خداست و سبب امان از غرق باشد . « 6 » ( 4 ) امّا آن لكّهها كه در ماه است ؛ به راستى ، پرتو ماه همچون نور خورشيد بود و خداوندش محو و مات كرده و در قرآنش فرمود :
فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً
- و آنگاه پديدهء شب را محو ، و پديدهء روز را روشن گردانديم » « 7 » ( 5 ) اما نخست چيزى كه بر روى زمين برآمد و عيان شد درّه ظلمات بود . ( 6 ) و امّا نخست چيزى كه بر روى زمين به جنبش درآمد ( و بر آن برست ) خرمابن بود . ( 7 ) و امّا چشمهسارى كه روانهاى مؤمنان در آن مأوى گزيند چشمهاى است كه آن را « سلمى » « 8 » گويند . ( 8 ) و اما آن چشمه كه روانهاى كافران در آن مأوى گزيند چشمهاى است كه آن را « برهوت » « 9 » خوانند . ( 9 ) امّا زن نما ، انسانى است كه معلوم نباشد زنى است يا مردى ، پس بايد تا زمان بلوغ منتظر ماند ، اگر زن باشد دو پستانش برآيد و اگر مرد باشد ريشش برويد « 10 » ور نه گويندش تا بر ديوار پيشاب ريزد ، اگر زهرابش بر ديوار افشانده شود مرد باشد و اگر چون شتر واپس ريزد زن است . ( 10 ) و امّا آن ده چيز كه هر يك از ديگرى سختترند :
پس چيزى كه خدايش ( به فطرت ) سخت آفريد ، سنگ است و سختتر از سنگ آهن ، و نيرومندتر
هامش
( 5 ) عبارت متن « مهبط الماء المنهمر . . . - ريزشگه آب سيل آسا » اشاره به فرمودهء خداى عزّ و جلّ در سورهء القمر آيهء 9 ، 10 ، 11 ، 12 است :كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا- تا آنجا كه فرمايد -فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ- پيشتر از اينان قوم نوح بندهء ما ( نوح ) را تكذيب كردند . . . - ما ، درهاى آسمان را گشوديم و سيلابى از آسمان فرو ريختيم .
( 6 ) رنگين كمان يا قوس قزح خطوطى منحنى و متوازى رنگين زرد و سبز و سرخ است كه در آسمان پديدار شود . قزح را جدا از قوس نياورند و نگويند « قوس - و - قزح » و منصرف نيز نيست زيرا اسم شيطان است . ابن عبّاس رضى اللَّه عنه گويد : رنگين كمان نتيجه شكست پرتوهاى نور بر قطرات آب يا بخار است و در سويى از فلك كه برابر خورشيد واقع شده باشد ( هنگام گذشتن ابر و باقى بودن قطرات باران در فضا ) رؤيت مىشود .
( 7 ) الاسراء ، 12
( 8 ) حموى گويد : سلمى به فتح سين چون سكران ، نام كوهى است كه در باختر آن درّهاى است كه آن را « رك » گويند و در آن درختان خرما و چاههاى آب است و گرد آن را صخرهها فرا گرفته ، آبش گوارا و بر زبر آن سنگلاخى است كه « الراء » خوانندش و ميان آن تا « فيد » چهار ميل فاصله ، بر سمت راست راهى است كه به مكّه مىرود و تا نزديكى شام كشيده مىشود . و نيز گفتهاند « سلمى » جايى باشد به نجد و أطم ، در طائف .
( 9 ) برهوت - بر وزن جبروت - درّهاى است در يمن ، يا چاهى در حضرموت و گويند : نام شهرى باشد كه در آن چاهى است كه بويى سخت ناخوش و گندناك دارد . و شايد « سلمى » و « برهوت » نمودارهايى جزئى از بهشت و دوزخ باشند .
رك : آنچه فيض رحمه الله در كتاب خويش به نام مرآة الآخرة نگاشته است .
( 10 ) در خصال آمده است : [ فإنه ينتظر به فان كان ذكرا احتلم و ان كانت انثى حاضت و بدا ثديها - پس منتظر مىمانند اگر مرد باشد محتلم مىشود و اگر زن باشد حائض گردد و پستانش برآيد ]