امير مؤمنان ( عليه السّلام ) فرمود : خداوند پسر ( هند ) چگرخواره را بكشد كه چه قدر گمراه است و چه قدر مردمى كه با اويند گمراهند ، خدايش بكشد . كنيزى را آزاد ساخت كه بهتر مىبود او را به همسرى مىگرفت . ( 1 ) ميان من و اين امّت خداوند داور باشد ، با من قطع رحم كردند و مقام والاى ( ولايتم ) را كوچك شمردند و روزگارم را ضايع كردند . ( 2 ) ( سپس فرمود ) حسن و حسين و محمد را نزدم آوريد ، ايشان را خواندند . پس حضرتش عليه السّلام فرمود : اى برادر شامى اين دو ( حسنين عليهما السّلام ) پسران پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله هستند و اين يك ( محمد حنفيّه ) پسر من است از هر كدام خواهى مسائلت را باز پرس . شامى گفت : از اين ، يعنى ( امام ) حسن عليه السّلام مىپرسم . « 2 » ( 3 ) سپس گفت :
ميان حق و باطل ( فاصله ) چند است ؟ و ميان آسمان و زمين چند ؟ و ميان خاور و باختر چند ؟
و اين لكّهء ماتى كه در ماه است از چيست ؟ و رنگين كمان چيست ؟ و كهكشان چيست ؟ و نخست چيزى كه بر روى زمين برآمد چيست ؟ و نخست چيزى كه روى آن به جنبش درآمد چيست ؟ و آن چشمه سارى كه روانهاى مؤمنان و مشركان در آن مأوى گزينند كدام است و ( مؤنّث يا ) ماده گون كيست ؟ و آن ده چيز كه يكى از ديگرى سختترند ، كدامند ؟ ( 4 ) ( امام ) حسن عليه السّلام گفت : اى برادر شامى ، ( فاصله ) ميان حقّ و باطل چهار انگشت است . آنچه به چشم خود بينى حقّ است و ( حال آنكه ) به گوش خود باطل بسيار شنوى . « 3 » و ميان آسمان و زمين به اندازهء رسيدن بانگ داد خواهى ستمديده و دامنهء ديد فاصله است « 4 » و هر كه جز
هامش
( 2 ) در خصال آمده است : [ يعنى الحسن ( ع ) و كان صبيّا فقال له الحسن عليه السلام : سلنى عمّا بدا لك ؟ فقال الشّامى :
كم بين الحق . . . الخ . - حسن عليه السّلام كه كودكى بود . پس حسن عليه السّلام به او فرمود : آنچت در بايست از من بازپرس . پس شامى گفت : ميان حق . . . تاپان روايت ] ( البتّه ) در اين گفته كه : « او كودكى بود » جاى سخن باشد زيرا حضرت امام حسن عليه السّلام در آن ايام سى سالگى را پشت سر نهاده بود .
( 3 ) به عبارت ديگر مشهودات عيان و حسّى ، حقّ است ولى بسيارى از مسموعات و شنيدهها باطل تواند بود و از اين رو گفتهاند : « ليس الخبر كالمعاينة - شنيدن كى بود مانند ديدن » . - م .
( 4 ) يعنى اندازهگيرى آن ممكن نيست .