اگر به سخنان پيام آوران و سفارششدگان پيشين و پيروانشان بنگرى ، تمامى آن گفتهها را كه دوستى راستين صالح ، و انديشمندى الهى ، و سخن پردازى زبان آور ، و سخنورى رساگوى ، و عارفى بيدار دل ، و پيشوايى پيروى شده از روزگار آدم عليه السّلام به اين سو ، گفته است ؛ فروتر از كلام سرور ناطقان به ضاد « 2 » پيامبر بزرگوار و پيك قرآن و حكمت و نيز سخن سفارششدگان « 3 » برگزيدهء او مىيابى و مىبينى كه گفتارهاى نيكوى آنان در برابر سخنان والاى اينان نارس است و حكمتهاى آنان در برابر حكمتهاى اينان ناقص مىنمايد و هيچ يك از حكيمان و خداوندان بلاغت روزگار از گذشته و آينده هر چند با يك ديگر هم پشتى كنند ، سخنى مانند اينان نياورده و نخواهند آورد كه زبان هر گويندهء سخن سراى زبان آورى از نظير گويى اينان باز مانده و بيان هر صاحب كلام دلاويز سخن گسترى بر ايشان حسرت برده و هرگز بپايشان نرسيده و به بىكرانى كلام اينان راه نجسته است .
بارى اين سخنان كه از سرچشمهء وحى فيض بخش خاندان عصمت تراوش كرده « رهاورد خرد » « 4 » است كه آيتى از فصاحت و بلاغت و استوارى لفظ و معنى ، و فروتر از كلام آفريدگار و فراتر از گفتارهاى بشر است . و هر كس در آنها نيك بنگرد قوىترين برهان و رهنماترين دليل را بر پيشوايى اين سروران و فرمانروايان پيشواى ملك سخن و حكمتآموزان مىيابد و بزرگترين معجزه و سترگترين كرامت آن نفوس قدسى پاكيزه را مىبيند كه هماره جاويد و فرا ياد مىماند و بازگو مىشود و سپاس مىفزايد .
بر گرانقدرى و فخر اين دودمان پاكيزه ، همين گفتارهاى جاودانه بس كه از صدق منطق آنان چون گزيدهء آثار روزگار بر جاى مانده و نيكو سخنانى كه خداوند به الهام خويش بر زبان آنان گذرانده چنان كه تمام جامعهء بشرى بدان نيازمند است و امّت اسلام بدان اصلاح پذيرد و هر دانشى مرد حكيم و خردمند آزموده و اخلاقشناس كريم و فيلسوف هشيار و عارف پند آموز بيدار و پيشواى مصلح بدان حاجتمند است .
آرى ، به راستى هر گاه سخن ارزشمندى كه به يكى از بزرگان جهان نسبت داده شده و آويزهء گوشها گشته است ، شنيدى مطمئن باش كه از اين آبشخور گواراى زلال سرچشمه گرفته و هر گاه حكمتى بليغ يا اندرزى نيكو به گوشت خورد كه سخنوران بليغ به زبان به زبان مىگردانند ، يقين داشته باش كه قطرهاى از اين درياى پهناور ناپيدا كرانه است و هر گاه رفتار صلاح انديشى يا كردار شخص صالحى كه به نيكوترين و معتبرترين كار دست يازيده تو را خوش آمد ، بدان كه همه منتهى به كردار
هامش
( 2 ) تلفظ حرف ضاد به تجويد و درستى از ويژگيهاى اعراب است و از اين رو اعراب خود را « ناطقان به ضاد » خوانند و به نكوگويى حرف ضاد مباهات كنند و مراد از « سيّد من نطق بالضّاد » كه در متن آمده ، پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله است . - م .
( 3 ) اوصياء او عليهم السّلام .
( 4 ) متن : تحف العقول . - م .