او ، هم به اندازهء خرد اوست كه بهترين پيشاهنگ و مايهء زيبايى درونها و برونها است . كردار آدمى را بدان سنجند و انسان بدان پاداش يابد و به مدد آن به نيكبختى رسد و از تبه روزى و بلاها برهد .
خرد نشانهء شرف آدمى و ترازوى دستاوردهايى است كه از نيك و بد فراچنگ آورد يا از خود بروز دهد . خداوند به روز رستاخيز بندگان را بگاه حسابرسى به اندازهء خردى كه در جهان داشتهاند به باز خواست گيرد .
خرد را نشانهها و علامتها باشد كه صفتها بدان شناخته شود و كردارها و خصلتها بدان وابسته است ، بر خردمند بدان راه يابند و همگان كردار نيك يا بد او را بدان شناسند و سراسر زندگانى و ميزان رهيابى و كمال روش و رفتار او را بدان بازدانند .
خرد ، چنان كه امير مؤمنان على عليه السّلام فرمود ، بر دو گونه است : يكى طبيعى و ذاتى و ديگرى آموخته و فراچنگ آمده كه هر دو قوس صعود و نزول مىپيمايند و فراز و نشيب مىپذيرند و دارندهء آنها ميان نيكبختى و بدبختى در نوسان است . نيكبخت آن كه خدايش به بخشيدن خرد خوشبخت ساخته و كارش را نيكو پرداخته و با كاميابى دمسازش نموده است ، خداى مهربان را مىپرستد و فردوس را از آن خود مىسازد ، به يارى خرد دستاوردهاى نيكو فراچنگ آرد و خيرش افزون گردد و رفتارش صالحانه و كردارش نيكو شود و خوى و خصالش به راستى استوار گردد .
بدبخت آن ديگرى كه به ، ناشايستها گرايد ، هوشش را در نيرنگ و انديشهاش را در مكر و فريب به كار گمارد و از نكوكارى پروا دارد و سست گامى كند ، چون به سخن درآيد ، گناه جويد و چون كلامى گويد راه ناحق پويد ، اگر فتنهاى به دو پيشنهاد شود بر آن بشتابد و اگر كژ انديشىاى بيند بيدرنگ بدان دست يازد .
به راستى دانش نور و رهگشاى خرد است كه سنگلاخ زندگى را بپيرايد و خردمند را به خير رهبرى كند و به راههاى سلامت و جادّههاى نيكبختى و صلاح و شاهراه كردار سودمندش رهنمون آيد . خردمند بدان كمال پذيرد و به رهيابى تمام رسد و درخت زندگيش شكوفا شود . از سخنان حكمت بار امام صادق ابو عبد اللَّه عليه السّلام است كه فرمود : « آن را كه خرد نيست ، صلاحى نباشد و آن را كه دانشى نيست ، خرد نباشد . » تحف العقول « 1 » در دانش و دين و حكمتها و آداب و اخلاق و فرهنگها ، آراسته سخنى است كه از ميوههايش گرسنگان سير شوند و تشنگان بهره گيرند و خردمند بدان انس جويد ، گزيده سخنان و درهاى غلتان حكمت چون سرچشمهاى روان است كه خداوند بر زبان گوياى صالحان و راستان جارى ساخته و اين درسهاى والاى دانشهاى گرانقدر را گنجورانى از خاندان وحى براى پرورش خردهاى سالم باشند كه امامان معصومند كه آلودگى جاهليّت دامان پاكشان را نيالوده و چركين جامههاى خود را بر اندام پاكيزهء ايشان نپوشانده است .
هامش
( 1 ) در ترجمهء فارسى رهاورد خرد برابر نهاده شد . - م .