كوشيدهاند با توسل به ساير قرائات و تفاسير از آن پرهيز كنند . « 1 » و به نظر مىرسد كه اين طريقه دليل موجهى براى ردّ قرائت رسمى و مقبول و تفسير آشكار آن نيست . چراكه همين هم اين فايده را دارد كه اطمينان و تضمين مىدهد كه هيچ بخش ارجمند و معتنابه از وحى ، حذف نشده است . همچنين حديثى هست حاكى از اينكه حضرت محمد [ ص ] شنيد كه مردى در مسجدى قرآن مىخواند ، و عباراتى را از قرائت او بازشناخت كه داراى آيه ( يا آياتى ) بود كه خود [ پس از وحى و املا به كاتبان وحى ] فراموش كرده بود . « 2 »
همچنين بعضى احاديث دربردارندهء « آياتى » هستند كه متعلق به قرآن بوده ، ولى در جمع و تدوين رسمى موجود نيامده است . « 3 » مشهورترين اينها « آيهء رجم » است كه رجم ( سنگسار كردن ) را براى پيرانى كه مرتكب زنا شدهاند روا مىشمارد . گفتهاند كه خليفه عمر نظرگاه مثبتى داشت كه اين آيه در قرآن ثبت شود ، تا آنكه متقاعدش كردند چون شواهدى براى تأييد آن نيست ، بايد حذف شود . اين آيه متعلق به سورهء 24 ( نور ) يا 33 ( احزاب ) مىنمايد ؛ ولى آهنگ آن با سورهء احزاب نمىخواند . و درعينحال تجويز رجم يا سنگسار با آيهء دوم سورهء نور تعارض دارد كه در آنجا براى زناكاران تازيانه زدن مقرر شده است . در مجموع بعيد است كه مجازات رجم هرگز در قرآن [ از طريق وحى ] ، توصيه شده باشد ، زيرا در بعضى قبايل در روزگار جاهليت ، صورتهاى بىدروپيكرى از چند همسرى معمول و متعارف بوده ، و تمايز نهادن ميان بعضى از آنها و « زنا » دشوار بوده است . داستان راجع به عمر و احاديث معينى راجع به خود حضرت [ ص ] احتمالا تلاشهايى است كه بعضى به عمل آوردهاند تا با اين انتقاد مقابله كنند كه چرا قرآن از اين جهت با عهد عتيق [ كه در آن مجازات رجم هست ] فرق دارد . « 4 » اين افزايش [ ادعايى ] هم در آيهء دوم سورهء بيّنه طبق قرائت ابى ، قابل توجه است كه مىخوانده است : « ان الدين عند اللّه الحنيفية السهلة » [ / السمحة ] . « 5 » شايان ذكر است كه در آيهء نوزدهم سورهء آل عمران :
هامش
( 1 ) . گلدزيهر ،Koranusleguny( فصل دهم ، يادداشت 1 ) ، ص 24 ؛ تفسير بيضاوى ذيل آيه .
( 2 ) . بخارى ، الشهادات ، باب 11 ؛ مسلم ، فضائل القرآن ، باب 2 ؛ قس - تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 1 / 47 .
( 3 ) . شرح كشافى دراينباره در تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 1 / 234 - 261 آمده است .
( 4 ) . قس - وات ،Integration، ص 192 ؛ ى . شاخت ، مقالهء « زنا » در دايرة المعارف اسلام ( انگليسى ) [ طبع اول ] .
( 5 ) . تاريخ قرآن نولدكه - شوالى ، ج 1 / 242 به بعد ؛ جفرى ، مواد ، ص 198 .