آغاز جزو عملكرد پيروان [ حضرت ] محمد [ ص ] بوده است . مخالفان مىكوشيدهاند كه از اجراى آن جلوگيرى كنند [ سورهء علق ، آيات 9 - 10 ] . جزئيات اين عبادت رسمى بيشتر به مدد سنت و عملكرد [ حضرت ] محمد [ ص ] و نخستين مسلمانان حاصل شده است تا توصيهء قرآنى . نماز ماهيتا نيايش است و متشكل از يك سلسله اعمال بدنى ، و همراه با اقوال معينى است . اوج معنوى آن هنگامى است كه نمازگزاران ، براى اذعان به قدرت ، عظمت و رحمت خداوند ، پيشانى بر زمين مىنهند . وقتى كه اين احكام رسميت و شكل واحد يافت ، از آن پس وظيفه و تكليف شرعى مسلمانان شد كه روزى پنج نوبت نماز به جاى آورند ، ولى به پنج نوبت صريحا در قرآن كريم اشاره نشده است . گفتهاند به نماز در شامگاه ، بامداد ، غروب و نيمروز در سورهء روم ، آيهء 17 به بعد ، و به نماز عصر در تعبير « نماز ميانه » [ - الصلاة الوسطى ] در سورهء بقره ، آيهء 238 اشاره شده است . سپيده ، غروب و شب در جاهاى مختلف قرآن آمده است ؛ [ ازجمله در سورهء هود ، آيهء 114 ؛ سورهء اسراء ، آيهء 78 به بعد ؛ سورهء طه ، آيهء 130 ؛ و سورهء « ق » ، آيهء 39 به بعد ] . از سورهء مزّمّل برمىآيد كه نماز ويژهء شب ، جزو عملكردهاى مسلمانان در مكه بوده است ، ولى [ در پايان همان سورهء ] در آيهء 20 اين حكم نسخ مىشود ، و از آن به بعد ديگر شبخيزى [ براى نماز ] واجب نيست . در آغاز ، نمازها رو به سوى بيت المقدس [ - اورشليم ] انجام مىگرفت ، ولى هنگام قطع ارتباط با يهوديان ، قبله يا جهت نماز به سوى مكه [ كعبه در بيت اللّه الحرام ] تغيير و تحول يافت . « 1 » دربارهء نماز نيمروزى جمعه هم در قرآن مجيد [ سورهء جمعه ، آيهء 9 ] تأكيد خاصى ديده مىشود . پيش از نمازها بايد طهارت و غسل بهجاى آورد [ سورهء نساء ، آيهء 43 ] .
ب . وجوهات شرعى و زكات
اين حكم يعنى زكات شايد در آغاز نوعى عشريه بوده كه هم باعث تطهير و تهذيب نفس بخشنده مىشده است ، و هم باعث رفع حاجت نيازمندان . آغاز عملكرد اين حكم در مكه بوده است . اين حكم در مدينه ، چهبسا بر اثر موقعيت دشوار فقراى مهاجرين ، و شايد همچنين نظر به ضروريتهاى حكومتى ، واجب شده است . آنچه بالضروره از
هامش
( 1 ) . دربارهء « قبله » نگاه كنيد به صفحات اواخر مقدمه ؛ اواخر بخش دوم از فصل ششم .