غزوهها برمىگشتند ، فرمودند : « جهاد اكبر همان جهاد و مبارزه با نفس است » . « 1 »
3 - جهاد به معناى « مرتبت احسان » است ، چنانچه خداوند فرموده است :
« وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا ، لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا »
« 2 » و معناى رتبه آن است كه : تو آفريدگارت را عبادت مىكنى ، آنگونه كه او را مىبينى و اگر تو او را نمىبينى ، پس او تو را مىبيند .
از اين رو خداوند مىفرمايند : « مجاهده كنيد ، آنچنانكه شايسته است » ؛ يعنى : چنان مجاهده نماييد كه نفس را از شائبهء ريا ، سمعه همراه خضوع و خشوع خالص گردانيد ، كلمهء « فى اللّه » يعنى « در عبادت خدا » ، او بود كه شما را از موجودات ديگر انتخاب نمود و شما را خلفا و نمايندگان خود در روى زمين گماشت و كليدهاى خير و شرّ را در اختيارتان قرار داد .
« ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ »
؛ « شما را در دين صعوبت و سختى قرار نداد » . تقدير آن ، اينگونه است كه پيامبر خدا ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فرمودند : « من نمىتوانم ثنا و توصيف تو را برشمارم » « 3 » پس چگونه همگان بر آن مأمور مىشوند ، پاسخ داد : « خداوند بر شما در دين حرج و مشقّتى قرار نداد ، كلمهء « من » زائد است : همگان وظيفه دارند به قدر توان جهاد و اجتهاد نمايند ولى خداوند هر فردى را به اندازهء توانش ، مكلّف ساخته است و از وى سؤال مىكند .
* * *
[ 131 ] آيه سوّم :
« وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ »
؛ « 4 »
« در راه خدا مقاتله نماييد با كسانى كه با شما مقاتله مىكنند ولى هرگز تعدّى ننماييد ، چون خداوند تجاوزكاران را دوست ندارد » .
اين آيه ، صراحت در « امر به مقاتله » دارد و گفته شده است كه اين آيه ، نخستين آيهاى است كه در مورد « قتال » نازل گشته است . از اين رو فرمود : « آنان كه با شما كارزار مىنمايند ، تا آنان را كه از كارزار خوددارى مىنمودند ، برون سازند ، چون پيامبر خدا ( ص ) بعد از هجرت به مدينه ، افرادى را كه از جهاد خوددارى مىكردند ، تا اينكه اين
هامش
( 1 ) . فروغ كافى ، ج 5 ، ص 12 ، حديث ، 30 .
( 2 ) . سورهء عنكبوت ، آيهء 69 .
( 3 ) . غوالى اللئالى ، ج 1 ، ص 389 ، حديث 21 .
( 4 ) . سورهء بقره ، آيهء 190 .