برخى گفتهاند منظور « مسجد الحرام » است و برخى ديگر گفتهاند « مساجد » جمع « مسجد » است و « مسجد » مصدر ميمى و به معناى سجود است . معناى اول ( مساجد : اعضاى بدن ) بهتر از همه است .
[ 47 ] آيه هفتم :
« فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ »
؛ « به نام پروردگار بزرگت تسبيح كن و او را پاك و منزّه بشمر » و مثل آن
« سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى »
. « 1 »
« باسم ربّك » ؛ يعنى « به ياد نام پروردگارت » يا « الاسم الذّكر » ؛ يعنى : با ياد پروردگارت تسبيح كن » . « و العظيم » احتمال دارد « عظيم » صفت براى « اسم » و يا صفت براى « ربّ » باشد .
« سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ »
يعنى : « منزّه بدار او را از هر چيزى كه اطلاق آن بر خدا جايز نمىباشد و يا منزّه بدار او را از اطلاق نمودن نام او را بر غيرش » و يا منزّه بدار او را از ياد نمودن او به طريق غير تعظيم » . « اعلى » صفت براى « ربّ » و احتمال دارد صفت براى « اسم » باشد . با شناخت مطالب مزبور ، در ارتباط با دو آيه ، چند مسئله قابل تذكّر است :
1 - عقبة بن عامر روايت نموده است هنگامى كه آيهء
« فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ »
نازل شد ، رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فرمود : « اين آيه را در ركوعتان ، به عنوان ذكر ، بخوانيد » و هنگامى كه
« سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى »
نازل شد ، فرمود : آن را در سجدهتان بخوانيد مثل اين روايت ، روايتى است كه از طريق علماى شيعه ، روايت شده است و آن روايت هشام بن سالم از امام صادق ( عليه السّلام ) است كه فرمود در ركوع « سبحان ربّى العظيم » و در سجده « سبحان ربّى الاعلى » ، بگوييد واجب آن يك بار و مستحبّ آن ، سه بار است . « 2 »
2 - بعضى از فقهاى شيعه حكم نمودهاند كه در ركوع و سجود ، ذكر مشخّص و معيّن به عنوان واجب عينىء واجب است و بهتر آن است كه ذكر در ركوع و سجود مستحبّ است و هر ذكرى ، كافى مىباشد ، به دليل آنچه هشام بن حكم و هشام بن سالم ، از امام صادق ( عليه السّلام ) روايت نمودهاند : « سئوال شد ، اگر در ركوع و سجود به جاى تسبيح « سبحان اللّه » « لا إله الّا اللّه » و « الحمد للّه » و « اللّه اكبر » بگويد ، كفايت
هامش
( 1 ) . سوره واقعه ، آيه 74 .
( 2 ) . وسائل ، ب 4 ، ابواب ركوع - التهذيب ، ج 2 ، ص 76 ، حديث 282 ، غزالى اللئالى ، ج 2 ، ص 36 ، حديث 89 .