توبال « پوستهاى » است كه هنگام كوبيدن آهن و ديگر [ فلزها ] مىريزد .
( 1 ) . توبال - از « توپال » فارسى ،
I , Vullers
، 476 . تفالهء مس در اصل اكسيد مس است . سراپيون ( 506 ) ، ابو منصور ( 96 ) ، ابن سينا ( 385 ) نيز از آن نام بردهاند .
( 2 ) . كلقيطيس از « مس » ؛ نام يونانى تفاله مس - است ، ديوسكوريد ،
V
، 61 .
( 3 ) . هبابانحاشا ، نسخهء فارسى : هبابادنحاسا .
( 4 ) . نسخهء فارسى : توفال برنج ، نسخهء الف : تول برنج .
( 5 ) . نسخهء الف : كرماشا ، نسخهء فارسى : كرماساين .
( 6 ) . نسخهء فارسى : پوست مس ، قس .
I , Vullers
، 382 ؛ نسخهء الف : پوسته مس .
( 7 ) . قشور النحاس - « پوست مس » . اين نيز به معناى « تفاله مس » است كه بر اثر كوبيدن از سطح مس جدا مىشود ؛ نك . شمارهء 842 . نسخهء فارسى : « توبال در قوت از پوست مس نيكوتر باشد » .
( 8 ) . نك . يادداشت 7 .
227 . توذرى 1
به هندى توتلى 2 ، به سريانى طودريگ 3 ناميده مىشود .
ابو الخير در « حواشى پولس » مىگويد كه توذريج 4 به يونانى هيرىسمن 5 ، به سريانى اكثر 6 ناميده مىشود و آن دانهاى است كه در شام يافت مىشود .
تودرى معروف است ، اين تخمهايى شبيه قرقيس 7 و بر دو نوع است - سرخ و زرد و جلايى دارد ، آنها را از ابيورد مىآورند .
مىگويند كه [ توذرى ] تخمهاى روناس است [ اما ] روناس بيشتر معمول است 8 و در ديگر [ جاها ] ، نه در ابيورد ، نيكوتر است .
( 1 ) . تودرى فارسى ،
I , Vullers
، 478 -
Sisymbrium officinale Scop .
؛ سراپيون ، 270 ؛ ابو منصور ، 92 ؛ ميمون ، 384 ؛ يا
Erysimum officinale L .
، يا
Lepidium perfoliatum
؛ ابن سينا ، 722 .
( 2 ) . نسخهء فارسى : توتلى ، نسخهء الف حذف كرده است .
( 3 ) . طودريگ ، قس . بر بهلول ، 10 791 ؛
Low , Pf .
، 164 .
( 4 ) . التوذريس - معرب تودرى .
( 5 ) . هيرىسمن ، نسخهء فارسى : هيروسمند يونانى .
( 6 ) . نسخهء الف : اكثر ، نسخهء پ : اسحارا .
I , Vullers
، 96 : اسحاره - .
( 7 ) . القرقيس ؛ لسان العرب ،
VI
، 173 : قرقس - پشه يا ساس . نسخهء فارسى : « او تخم نباتى است و به هيئت به دانهاى ماند كه او را « قرقيس » گويند » .